Hiệu lực của di chúc định đoạt tài sản chưa hình thành

Di chúc với tài sản chưa hình thành: vấn đề pháp lý đặt ra

Trong thực tiễn, người lập di chúc thường muốn định đoạt cả những tài sản chưa tồn tại tại thời điểm lập, như căn nhà đang xây dựng, quyền tài sản sẽ được hình thành từ hợp đồng, hoặc tài sản dự kiến nhận trong tương lai. Vấn đề pháp lý không nằm ở ý chí định đoạt, mà ở khả năng xác định tài sản đó có trở thành di sản hợp pháp hay không khi mở thừa kế. Vì vậy, cần tách bạch giữa tài sản được nêu trong di chúc và di sản thực sự tồn tại, thuộc quyền sở hữu của người chết tại thời điểm mở thừa kế.

Pháp luật dân sự hiện hành không đặt ra một quy tắc cấm tuyệt đối đối với việc ghi nhận trong di chúc tài sản chưa hình thành. Tuy nhiên, hiệu lực của phần định đoạt đó chỉ được thừa nhận khi tài sản đã hình thành và thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người để lại di sản vào thời điểm mở thừa kế. Đây là điểm mấu chốt để xác định phần di chúc có được thực hiện hay không.

Cơ sở pháp lý về hiệu lực của di chúc

Theo khoản 1 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết, theo khoản 1 Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015. Như vậy, hiệu lực của di chúc gắn với thời điểm người lập di chúc qua đời chứ không phát sinh đầy đủ ngay khi di chúc được lập.

Về nội dung định đoạt, theo khoản 1 Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Cách diễn đạt “tài sản của mình” cho thấy đối tượng của di chúc phải là tài sản thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc tại thời điểm mở thừa kế. Vì thế, nếu tài sản chưa hình thành khi lập di chúc nhưng đã hình thành và thuộc sở hữu của người chết khi mở thừa kế thì phần di chúc tương ứng vẫn có cơ sở để thực hiện.

Di chúc để lại tài sản chưa hình thành có hiệu lực không?

Câu trả lời là có hiệu lực nếu đến thời điểm mở thừa kế tài sản đã hình thành và thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người lập di chúc. Khi đó, tài sản được xem là di sản và được phân chia theo ý chí đã thể hiện trong di chúc. Trường hợp này thường gặp đối với tài sản đang trong quá trình xây dựng, đang hoàn tất thủ tục xác lập quyền sở hữu, hoặc tài sản sẽ được tạo lập từ nguồn lực mà người lập di chúc có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt hợp pháp.

Ngược lại, nếu đến thời điểm mở thừa kế mà tài sản vẫn chưa hình thành, hoặc đã hình thành nhưng không thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc, thì phần di chúc liên quan không có hiệu lực. Quy định tại khoản 2 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015 khẳng định di chúc không có hiệu lực nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế; nếu di sản chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần di sản còn lại vẫn có hiệu lực. Từ đó, phần tài sản chưa trở thành di sản sẽ không được chuyển giao theo di chúc.

Phân biệt tài sản chưa hình thành với tài sản hình thành trong tương lai

Trong pháp luật dân sự, tài sản hình thành trong tương lai được hiểu rộng hơn tài sản đã có sẵn tại thời điểm lập di chúc. Theo khoản 2 Điều 108 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản hình thành trong tương lai bao gồm tài sản chưa hình thành và tài sản đã hình thành nhưng chủ thể xác lập quyền sở hữu tài sản sau thời điểm xác lập giao dịch. Quy định này giúp xác lập khả năng giao dịch đối với những tài sản chưa hiện hữu đầy đủ tại thời điểm xác lập ý chí pháp lý.

Tuy nhiên, việc một tài sản được coi là tài sản hình thành trong tương lai không đồng nghĩa phần di chúc đối với tài sản đó đương nhiên chắc chắn có hiệu lực. Điều quyết định vẫn là tình trạng tài sản tại thời điểm mở thừa kế. Nếu tài sản đã được tạo lập xong và quyền sở hữu đã thuộc về người lập di chúc, thì di chúc có thể được thực hiện. Nếu không, phần định đoạt tương ứng không phát sinh hiệu lực.

Hậu quả pháp lý khi tài sản không hình thành hoặc không còn thuộc sở hữu

Khi tài sản không hình thành, không được hoàn tất quyền sở hữu, bị chuyển dịch cho người khác hoặc bị loại khỏi khối tài sản của người lập di chúc trước khi người đó chết, thì di chúc không thể làm phát sinh hiệu lực đối với tài sản ấy. Đây là hệ quả trực tiếp của nguyên tắc di chúc chỉ điều chỉnh di sản thực có tại thời điểm mở thừa kế. Trong trường hợp di chúc chỉ định đoạt một phần tài sản còn lại, phần còn lại của di chúc vẫn được tôn trọng nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Thực tiễn giải quyết tranh chấp thường phải kiểm tra đồng thời ba yếu tố: tài sản có được nêu rõ trong di chúc hay không, tài sản đó có hình thành trước khi người lập di chúc chết hay không, và quyền sở hữu có thuộc về người chết tại thời điểm mở thừa kế hay không. Chỉ khi cả ba yếu tố này được xác nhận, phần di chúc mới có khả năng được thi hành đầy đủ.

Khuyến nghị khi lập di chúc đối với tài sản chưa hình thành

Người lập di chúc nên mô tả tài sản bằng dấu hiệu nhận diện cụ thể, đồng thời nêu rõ căn cứ hình thành của tài sản, như hợp đồng mua bán, giấy phép xây dựng, hồ sơ dự án hoặc nguồn hình thành quyền tài sản. Cách mô tả này giúp hạn chế tranh chấp về việc xác định đúng tài sản được định đoạt. Ngoài ra, nên thường xuyên cập nhật di chúc khi có biến động về tình trạng tài sản, quyền sở hữu hoặc chủ thể có liên quan.

Trong các trường hợp tài sản còn phụ thuộc vào điều kiện pháp lý hoặc thủ tục đăng ký, người lập di chúc nên bảo đảm hồ sơ về quyền sở hữu được hoàn thiện kịp thời. Nếu không thể hoàn thiện, di chúc vẫn có thể được lập nhưng cần hiểu rằng hiệu lực của phần tài sản đó phụ thuộc vào việc tài sản có thực sự trở thành di sản hay không khi mở thừa kế. Đây là cách tiếp cận phù hợp với nguyên tắc tôn trọng ý chí định đoạt nhưng vẫn bảo đảm đúng giới hạn của quyền thừa kế.

Kết luận

Di chúc để lại tài sản chưa hình thành tại thời điểm lập không bị vô hiệu chỉ vì tài sản đó chưa tồn tại. Hiệu lực của phần di chúc này được xác định tại thời điểm mở thừa kế, theo đó tài sản phải đã hình thành và thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người để lại di sản. Nếu điều kiện này không được đáp ứng, phần định đoạt liên quan không có hiệu lực, còn nếu đáp ứng thì di chúc được thực hiện theo đúng ý chí của người lập.

Do đó, với cùng một bản di chúc, có thể tồn tại hai khả năng khác nhau: phần tài sản đã hình thành và thuộc sở hữu thì có hiệu lực, còn phần tài sản chưa hình thành hoặc không còn thuộc sở hữu thì không có hiệu lực. Cách hiểu này bảo đảm sự thống nhất giữa ý chí cá nhân và quy định bắt buộc của Bộ luật Dân sự 2015.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015: khoản 1 Điều 611, khoản 1 Điều 624, khoản 1 và khoản 2 Điều 643.
• Bộ luật Dân sự 2015: khoản 2 Điều 108 về tài sản hình thành trong tương lai.
• Văn bản hướng dẫn, phân tích nghiệp vụ về thừa kế và di chúc do cơ quan quản lý nhà nước và hệ thống phổ biến pháp luật công bố.
• Các tài liệu nghiên cứu thực tiễn về di chúc đối với tài sản hình thành trong tương lai và hiệu lực di chúc theo pháp luật dân sự Việt Nam.