Deepfake bôi nhọ cá nhân hoặc doanh nghiệp: lưu chứng cứ và yêu cầu gỡ bỏ

Khung pháp lý điều chỉnh hành vi deepfake bôi nhọ

Deepfake bôi nhọ cá nhân hoặc doanh nghiệp thường xâm phạm đồng thời nhiều quan hệ pháp luật: quyền nhân thân, quyền đối với danh dự, nhân phẩm, uy tín, và quyền, lợi ích hợp pháp trên không gian mạng. Trong trường hợp cá nhân bị xâm hại, nền tảng pháp lý trực tiếp và quan trọng nhất là theo Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015; đồng thời, nếu phát sinh thiệt hại, cơ sở yêu cầu bồi thường còn được đặt ra theo Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015. Khi nội dung deepfake là làm nhục, vu khống, bịa đặt hoặc sai sự thật trên môi trường mạng, cơ chế yêu cầu xóa bỏ thông tin trái pháp luật cũng được áp dụng theo Nghị định 53/2022/NĐ-CP hướng dẫn Luật An ninh mạng.

Đối với doanh nghiệp, deepfake bôi nhọ không chỉ làm giảm uy tín thương mại mà còn có thể gây thiệt hại về hợp đồng, doanh thu, quan hệ đối tác và niềm tin thị trường. Pháp luật dân sự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân, còn pháp luật về an ninh mạng cho phép yêu cầu xử lý thông tin sai sự thật, xâm phạm trật tự quản lý kinh tế hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng đến hoạt động kinh tế - xã hội. Khi deepfake sử dụng hình ảnh, giọng nói hoặc dữ liệu nhận dạng của người đại diện, người lao động, khách hàng hoặc lãnh đạo doanh nghiệp, cần đồng thời xác định thiệt hại đối với cá nhân và thiệt hại đối với tổ chức để lựa chọn yêu cầu phù hợp.

Nếu nội dung deepfake được đăng tải trên phương tiện thông tin đại chúng hoặc nền tảng số, cơ chế gỡ bỏ và cải chính phải được thực hiện ngay trên chính phương tiện đã đăng tải theo khoản 3 Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân đang cất giữ bản ghi, file video, âm thanh, ảnh hoặc dữ liệu liên quan, các tài liệu này phải được hủy bỏ theo quy định này. Trường hợp không xác định được người đã đưa tin, người bị xâm hại có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố thông tin đó là không đúng theo khoản 4 Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015.

Cách lưu chứng cứ khi phát hiện deepfake bôi nhọ

Chứng cứ số phải được bảo toàn ngay khi phát hiện, vì nội dung deepfake thường bị xóa, chỉnh sửa hoặc lan truyền qua nhiều tài khoản chỉ trong thời gian ngắn. Việc lưu chứng cứ nên bắt đầu bằng cách ghi nhận thời điểm phát hiện, đường dẫn, tài khoản đăng tải, số lượt tương tác, bình luận, chia sẻ và toàn bộ bối cảnh xuất hiện của nội dung. Cần chụp màn hình đầy đủ, quay màn hình liên tục từ giao diện hiển thị đến phần thông tin tài khoản, ngày giờ, nội dung bài đăng và các phản hồi liên quan.

Nên tải về hoặc sao lưu bản gốc của video, âm thanh, ảnh, bài viết hoặc file đính kèm ở định dạng gốc nếu nền tảng cho phép. Với nội dung có yếu tố kỹ thuật cao, cần giữ cả siêu dữ liệu nếu truy xuất được, bao gồm thời gian tạo, dung lượng, tên file và nguồn trích xuất. Khi nội dung có nguy cơ bị chỉnh sửa tiếp, nên lập vi bằng hoặc sử dụng dịch vụ ghi nhận dữ liệu điện tử hợp pháp để tăng giá trị chứng minh trong tranh chấp.

Chuỗi bảo quản chứng cứ phải được duy trì thống nhất: ai thu thập, thu thập lúc nào, ở thiết bị nào, lưu ở đâu, và có sao chép hay chuyển giao cho bên thứ ba hay không. Nếu chứng cứ dự kiến dùng để khởi kiện hoặc đề nghị cơ quan nhà nước xử lý, nên niêm phong dữ liệu, lưu nhiều bản sao an toàn và tránh thao tác làm thay đổi metadata gốc. Với doanh nghiệp, cần lập biên bản nội bộ ngay khi phát hiện, giao bộ phận pháp chế hoặc luật sư phụ trách, đồng thời lưu thêm thông tin về thiệt hại thực tế như giảm đơn hàng, hủy hợp đồng hoặc phản hồi tiêu cực từ đối tác.

Yêu cầu gỡ bỏ, cải chính và xin lỗi công khai

Yêu cầu đầu tiên thường là đề nghị nền tảng, quản trị viên trang hoặc tài khoản đăng tải gỡ bỏ ngay nội dung deepfake. Nội dung yêu cầu cần nêu rõ đâu là yếu tố sai sự thật, vì sao xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức; đồng thời kèm chứng cứ điện tử đã lưu. Cùng với yêu cầu gỡ bỏ, nên yêu cầu chặn lan truyền tiếp, thu hồi bản sao và công bố cải chính tại chính nơi đã đăng tải theo khoản 3 Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015.

Khi xác định được chủ thể đăng tải, người bị xâm hại có quyền yêu cầu xin lỗi và cải chính công khai, đồng thời bồi thường thiệt hại nếu đủ căn cứ theo khoản 5 Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015 và Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015. Thiệt hại có thể bao gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập, lợi ích bị mất hoặc bị giảm sút; và chi phí thuê chuyên gia, luật sư, dịch vụ truyền thông khủng hoảng ở mức hợp lý. Nếu nội dung lan truyền trên nhiều nền tảng, cần gửi yêu cầu đồng loạt cho từng nền tảng và từng tài khoản trung gian để giảm tốc độ phát tán.

Trường hợp không xác định được người đăng ban đầu, vẫn có thể yêu cầu nền tảng tạm ẩn hoặc gỡ nội dung, đồng thời yêu cầu Tòa án tuyên bố thông tin đó là không đúng. Cách tiếp cận này đặc biệt hữu ích khi deepfake được phát tán qua tài khoản ẩn danh, nhóm kín hoặc tài khoản nước ngoài nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến cá nhân hoặc doanh nghiệp tại Việt Nam. Việc thực hiện sớm giúp giảm thiểu tổn hại và tạo nền tảng cho các bước xử lý tiếp theo.

Trình tự xử lý hành chính và cơ chế yêu cầu xóa bỏ trên không gian mạng

Khi deepfake có dấu hiệu làm nhục, vu khống, bịa đặt, xuyên tạc sự thật hoặc gây hoang mang, người bị xâm hại có thể phản ánh, tố giác tới cơ quan có thẩm quyền để xem xét biện pháp xử lý theo Nghị định 53/2022/NĐ-CP. Cơ chế này đặc biệt quan trọng khi nội dung gây thiệt hại lớn, lan truyền nhanh hoặc khó kiểm soát bằng yêu cầu dân sự thông thường. Trên thực tế, yêu cầu xử lý càng được chuẩn bị tốt bằng chứng số, mô tả hành vi và hậu quả cụ thể thì khả năng được xem xét càng cao.

Trong trường hợp cần gỡ bỏ khẩn cấp, hồ sơ nên nêu rõ tính cấp bách, nguy cơ tiếp tục lan truyền, mức độ ảnh hưởng đối với danh dự hoặc hoạt động kinh doanh, và các biện pháp đã thực hiện nhưng không đạt kết quả. Nếu nền tảng là dịch vụ xuyên biên giới, việc xác định đúng đầu mối tiếp nhận, bộ phận pháp lý và cơ chế báo cáo vi phạm là bước quan trọng để rút ngắn thời gian xử lý. Doanh nghiệp nên có sẵn mẫu thông báo vi phạm, mẫu yêu cầu bảo toàn dữ liệu và mẫu đề nghị ngăn chặn tái đăng tải.

Trường hợp nào nên khởi kiện hoặc yêu cầu bồi thường

Khi nội dung deepfake đã gây thiệt hại thực tế, biện pháp dân sự là con đường trực diện để yêu cầu bồi thường và buộc chấm dứt hành vi xâm phạm. Đối với cá nhân, yêu cầu thường gồm gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại và xác nhận thông tin sai sự thật. Đối với doanh nghiệp, ngoài các yêu cầu tương tự, cần lượng hóa thiệt hại về kinh doanh bằng chứng từ kế toán, hợp đồng, báo cáo bán hàng, thư hủy đơn hoặc tài liệu phản ánh mất uy tín trên thị trường.

Nếu hành vi có dấu hiệu của tội phạm như vu khống, làm nhục người khác hoặc sử dụng mạng viễn thông, mạng máy tính để chiếm đoạt, xâm hại nghiêm trọng quyền, lợi ích hợp pháp, hồ sơ cần được chuyển sang cơ quan tiến hành tố tụng để xem xét theo quy định hình sự hiện hành. Dù theo hướng dân sự, hành chính hay hình sự, việc lưu chứng cứ ngay từ đầu vẫn là điều kiện quyết định. Một bộ hồ sơ tốt cần thể hiện rõ nội dung deepfake, chủ thể phát tán, phạm vi lan truyền, thiệt hại và mối liên hệ nhân quả giữa hành vi với thiệt hại.

Lưu ý thực tiễn đối với cá nhân và doanh nghiệp

Không nên chỉ xóa nội dung trên thiết bị cá nhân rồi chờ nền tảng tự xử lý, vì việc này làm mất dấu vết chứng minh. Không nên đăng đáp trả bằng cảm xúc hoặc công bố dữ liệu chưa kiểm chứng, vì có thể làm phát sinh tranh chấp thứ cấp hoặc rủi ro pháp lý mới. Nên phân công một đầu mối xử lý, thống nhất thông điệp và lưu toàn bộ trao đổi với nền tảng, đối tác, báo chí hoặc cơ quan nhà nước.

Với doanh nghiệp, nên chuẩn hóa quy trình ứng phó khủng hoảng deepfake gồm thu thập chứng cứ, xác minh nội dung, khóa thông tin nội bộ, báo cáo lãnh đạo, liên hệ nền tảng và chuẩn bị hồ sơ pháp lý. Nếu deepfake liên quan đến giám đốc, người phát ngôn hoặc bộ phận chăm sóc khách hàng, cần phối hợp cả pháp chế, truyền thông và công nghệ thông tin để giảm thiểu thiệt hại. Cách xử lý kịp thời, có chứng cứ và đúng căn cứ pháp luật sẽ quyết định hiệu quả yêu cầu gỡ bỏ và khả năng phục hồi uy tín.

Kết luận

Deepfake bôi nhọ là một dạng xâm hại phức tạp vì kết hợp công nghệ chỉnh sửa giả mạo với tốc độ lan truyền cao trên môi trường số. Pháp luật Việt Nam hiện hành đã có cơ sở để bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân và quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp thông qua cơ chế gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi, bồi thường và yêu cầu xóa bỏ thông tin trái pháp luật trên không gian mạng. Muốn xử lý hiệu quả, người bị xâm hại phải lưu chứng cứ đúng cách, xác định chính xác mục tiêu yêu cầu và lựa chọn đúng con đường pháp lý phù hợp với tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị định 53/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật An ninh mạng.
• Luật An ninh mạng 2018.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017.
• Luật Công chứng 2014 và quy định về vi bằng của Thừa phát lại.