Dạy thêm, học thêm: điều kiện tổ chức và giới hạn pháp lý

Khái niệm và phạm vi điều chỉnh

Dạy thêm, học thêm được hiểu là hoạt động dạy học phụ thêm ngoài thời lượng quy định trong kế hoạch giáo dục đối với các môn học, hoạt động giáo dục trong Chương trình giáo dục phổ thông và Chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông. Quy định này tập trung vào giáo dục phổ thông, không điều chỉnh toàn bộ hoạt động đào tạo, bồi dưỡng ngoài nhà trường trong các lĩnh vực khác.

Pháp luật hiện hành phân biệt rõ dạy thêm, học thêm trong nhà trường và dạy thêm, học thêm ngoài nhà trường. Cách phân loại này có ý nghĩa trực tiếp đối với điều kiện tổ chức, cơ chế thu phí, nhóm đối tượng được tham gia và trách nhiệm quản lý. Từ ngày 14/02/2025, Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT là văn bản trung tâm điều chỉnh lĩnh vực này.

Nguyên tắc pháp lý khi tổ chức dạy thêm, học thêm

Nguyên tắc nền tảng là hoạt động dạy thêm, học thêm chỉ được tổ chức khi xuất phát từ nhu cầu thực sự của người học, trên cơ sở tự nguyện và có sự đồng ý của cha mẹ học sinh trong các trường hợp pháp luật yêu cầu. Cách tiếp cận này nhằm ngăn chặn việc biến dạy thêm thành áp lực bắt buộc hoặc công cụ tạo lợi ích không chính đáng từ vị trí dạy học chính khóa.

Pháp luật cũng yêu cầu không tổ chức dạy thêm theo kiểu dạy trước chương trình và không sử dụng kiểm tra, đánh giá để gây sức ép buộc học sinh tham gia. Đây là giới hạn quan trọng nhằm bảo đảm sự liêm chính trong hoạt động giáo dục, đồng thời giữ công bằng giữa học sinh có điều kiện học thêm và học sinh không học thêm.

Dạy thêm, học thêm trong nhà trường: đối tượng và giới hạn

Dạy thêm, học thêm trong nhà trường chỉ được thực hiện đối với ba nhóm đối tượng theo quy định hiện hành. Nhóm thứ nhất là học sinh có kết quả học tập môn học cuối học kỳ liền kề ở mức chưa đạt; nhóm thứ hai là học sinh được nhà trường lựa chọn để bồi dưỡng học sinh giỏi; nhóm thứ ba là học sinh lớp cuối cấp tự nguyện đăng ký ôn thi tuyển sinh, ôn thi tốt nghiệp theo kế hoạch giáo dục của nhà trường.

Hoạt động này không được thu tiền của học sinh. Đây là điểm giới hạn mang tính bản chất, bởi dạy thêm trong nhà trường gắn với trách nhiệm giáo dục của cơ sở giáo dục đối với học sinh thuộc diện hỗ trợ, bồi dưỡng hoặc ôn tập theo kế hoạch đã được xác định.

Đối với học sinh tiểu học, pháp luật không tổ chức dạy thêm, học thêm, trừ trường hợp bồi dưỡng về nghệ thuật, thể dục thể thao, rèn luyện kỹ năng sống. Ngoài ra, đối với học sinh đã được nhà trường tổ chức dạy học 2 buổi/ngày, hoạt động dạy thêm cũng không được đặt ra theo cơ chế thông thường.

Dạy thêm, học thêm ngoài nhà trường: điều kiện bắt buộc

Dạy thêm, học thêm ngoài nhà trường được phép tổ chức nhưng phải đáp ứng các yêu cầu về công khai, minh bạch và tuân thủ pháp luật. Tổ chức, cá nhân có thu tiền của học sinh phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ công khai theo quy định, bao gồm nội dung hoạt động, chương trình, thời lượng, mức thu và các thông tin cần thiết khác để người học và cha mẹ học sinh giám sát.

Giáo viên đang dạy học tại trường không được dạy thêm ngoài nhà trường có thu tiền đối với chính học sinh do mình đang giảng dạy. Quy định này nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích, ngăn việc tạo áp lực từ lớp học chính khóa sang lớp học thêm và bảo đảm tính khách quan trong đánh giá học sinh.

Hoạt động ngoài nhà trường cũng phải tôn trọng quyền tự do lựa chọn của người học. Việc đăng ký học thêm phải là kết quả của sự tự nguyện, không được gắn với điều kiện ưu tiên, đánh giá hay đối xử khác biệt trong hoạt động học tập chính khóa.

Điều kiện tổ chức và trách nhiệm quản lý

Muốn tổ chức dạy thêm, học thêm hợp pháp, chủ thể tổ chức phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về tư cách pháp lý, cơ sở vật chất, nội dung giảng dạy, an toàn cho người học và các nghĩa vụ liên quan đến công khai thông tin. Cơ sở tổ chức phải bảo đảm hoạt động trong khuôn khổ pháp luật về giáo dục, an ninh, trật tự, phòng cháy chữa cháy và các quy định chuyên ngành khác nếu có.

Trách nhiệm quản lý nhà nước đối với hoạt động dạy thêm, học thêm được phân cấp theo mô hình chính quyền địa phương hiện hành. Cơ quan quản lý giáo dục ở địa phương có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra, xử lý vi phạm và hướng dẫn thực hiện thống nhất trên địa bàn. Việc quản lý này đặc biệt quan trọng đối với các cơ sở dạy thêm ngoài nhà trường vì đây là khu vực dễ phát sinh tình trạng thu phí thiếu minh bạch hoặc tổ chức vượt quá phạm vi cho phép.

Các giới hạn cần đặc biệt lưu ý

Giới hạn đầu tiên là không được biến dạy thêm thành điều kiện ngầm để bảo đảm kết quả học tập chính khóa. Bất kỳ hành vi nào buộc học sinh phải tham gia lớp học thêm để theo kịp nội dung chính khóa hoặc để được đối xử thuận lợi đều đi ngược tinh thần của quy định hiện hành.

Giới hạn thứ hai là không được dạy thêm trái đối tượng. Nếu học sinh không thuộc nhóm được phép dạy thêm trong nhà trường, việc sắp xếp lớp học thêm trong nhà trường là không phù hợp pháp luật. Tương tự, dạy thêm ngoài nhà trường cũng không được lợi dụng để né tránh các giới hạn về tính minh bạch, thu phí hoặc quan hệ thầy trò trực tiếp.

Giới hạn thứ ba là không được sử dụng dạy thêm để tạo lợi ích kinh tế từ vị trí công vụ hoặc vị trí nghề nghiệp trong trường học. Khi lợi ích kinh tế lấn át mục tiêu giáo dục, hoạt động dạy thêm dễ phát sinh xung đột lợi ích, khiếu nại của phụ huynh và nguy cơ bị xử lý theo quy định có liên quan.

Hệ quả pháp lý khi vi phạm

Vi phạm quy định về dạy thêm, học thêm có thể dẫn đến xử lý hành chính, buộc chấm dứt hoạt động trái phép, thu hồi khoản thu không đúng quy định và áp dụng biện pháp kỷ luật đối với giáo viên, cán bộ quản lý nếu có liên quan. Mức độ hậu quả phụ thuộc vào tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi vi phạm.

Trong thực tiễn, các rủi ro thường gặp gồm tổ chức dạy thêm không đúng đối tượng, thu tiền trái quy định, công khai thông tin không đầy đủ, ép buộc học sinh tham gia hoặc để xảy ra xung đột lợi ích giữa dạy chính khóa và dạy thêm. Việc tuân thủ ngay từ khâu thiết kế mô hình tổ chức là giải pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa tranh chấp và chế tài.

Kết luận

Khung pháp lý về dạy thêm, học thêm hiện nay không nhằm cấm tuyệt đối hoạt động này mà hướng tới kiểm soát chặt chẽ mục đích, đối tượng, cách thức tổ chức và lợi ích phát sinh. Điểm cốt lõi là bảo vệ quyền học tập tự nguyện của học sinh, ngăn chặn lạm dụng và bảo đảm tính minh bạch của môi trường giáo dục. Vì vậy, bất kỳ tổ chức, cá nhân nào tham gia hoạt động này đều cần đối chiếu đầy đủ điều kiện pháp luật trước khi triển khai.

Tài liệu tham khảo

• Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định về dạy thêm, học thêm.
• Thông tư 17/2012/TT-BGDĐT ngày 16/5/2012 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (đã được thay thế về nội dung điều chỉnh liên quan).
• Cổng thông tin Chính phủ: văn bản và dữ liệu công bố Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT.
• Cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia về văn bản quy phạm pháp luật.
• Các bản tin, bài phân tích pháp lý của cơ quan báo chí và cổng thông tin chuyên ngành giáo dục.