Đầu tư kinh doanh và các hình thức đầu tư phổ biến tại Việt Nam

Khái niệm đầu tư kinh doanh theo pháp luật Việt Nam

Trong hệ thống pháp luật hiện hành, hoạt động đầu tư kinh doanh trên lãnh thổ Việt Nam được điều chỉnh theo Luật Đầu tư và các luật có liên quan, theo khoản 1 Điều 4 Luật Đầu tư 2020 số 61/2020/QH14. Quy định này xác lập vai trò trung tâm của Luật Đầu tư trong việc điều chỉnh quá trình bỏ vốn, tổ chức hoạt động và triển khai dự án kinh doanh của nhà đầu tư. Từ góc độ pháp lý, đầu tư kinh doanh không chỉ là việc góp vốn để tìm kiếm lợi nhuận, mà còn bao gồm việc lựa chọn mô hình tổ chức, phương thức tham gia thị trường và cơ chế quản trị rủi ro.

Về bản chất, đầu tư kinh doanh là quá trình sử dụng vốn, tài sản, quyền tài sản hoặc nguồn lực hợp pháp khác để tiến hành hoạt động nhằm tạo ra lợi ích kinh tế trong tương lai. Khái niệm này gắn với yếu tố sinh lợi và tính dài hạn, phân biệt với các giao dịch dân sự thông thường. Trong thực tiễn áp dụng, việc xác định một hoạt động có phải là đầu tư kinh doanh hay không có ý nghĩa trực tiếp đối với việc áp dụng điều kiện tiếp cận thị trường, thủ tục đầu tư, thẩm quyền chấp thuận chủ trương và các nghĩa vụ liên quan.

Cơ sở pháp lý và nguyên tắc áp dụng

Luật Đầu tư 2020 là văn bản nền tảng quy định về quyền đầu tư kinh doanh, hình thức đầu tư, ngành nghề cấm đầu tư kinh doanh, ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và thủ tục đầu tư. Ngoài ra, tùy từng loại tài sản, lĩnh vực hoặc phương thức đầu tư, nhà đầu tư còn phải tuân thủ Luật Doanh nghiệp 2020, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Đất đai 2024, Luật Nhà ở 2023, Luật Kinh doanh bất động sản 2023, Luật Chứng khoán 2019 và các văn bản chuyên ngành tương ứng. Cách tiếp cận này bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và hạn chế xung đột giữa các đạo luật chuyên ngành.

Đối với đầu tư trong nước, nguyên tắc chung là nhà đầu tư được quyền kinh doanh những ngành, nghề mà pháp luật không cấm. Đối với nhà đầu tư nước ngoài, việc tiếp cận thị trường còn chịu sự điều chỉnh bởi danh mục hạn chế tiếp cận thị trường và các điều kiện áp dụng theo pháp luật đầu tư. Khi triển khai hoạt động cụ thể, nhà đầu tư phải xem xét đồng thời địa vị pháp lý của mình, loại dự án, ngành nghề kinh doanh và địa điểm thực hiện để xác định chính xác cơ chế pháp lý áp dụng.

Các hình thức đầu tư phổ biến tại Việt Nam

1. Đầu tư thành lập tổ chức kinh tế

Đây là hình thức đầu tư phổ biến nhất khi nhà đầu tư mong muốn trực tiếp tổ chức hoạt động kinh doanh thông qua doanh nghiệp hoặc tổ chức kinh tế mới. Theo khoản 1 Điều 21 Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư có quyền đầu tư thành lập tổ chức kinh tế. Hình thức này thường được lựa chọn khi cần thiết lập bộ máy quản trị riêng, mở rộng quy mô kinh doanh hoặc triển khai dự án có tính độc lập cao.

Ưu điểm của mô hình này là khả năng kiểm soát toàn diện đối với chiến lược kinh doanh, nhân sự và tài sản của dự án. Tuy nhiên, nhà đầu tư phải thực hiện đầy đủ thủ tục đăng ký doanh nghiệp, góp vốn đúng hạn, duy trì chế độ kế toán, thuế và nghĩa vụ báo cáo theo quy định pháp luật. Với nhà đầu tư nước ngoài, việc thành lập tổ chức kinh tế còn phụ thuộc vào điều kiện tiếp cận thị trường và quy định về tỷ lệ sở hữu trong từng ngành, nghề.

2. Đầu tư góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp

Theo khoản 2 Điều 21 Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư được đầu tư bằng cách góp vốn, mua cổ phần hoặc mua phần vốn góp của tổ chức kinh tế. Đây là phương thức đầu tư thường gặp trong các giao dịch mua bán doanh nghiệp, tái cấu trúc vốn, M&A và mở rộng hệ sinh thái đầu tư. Hình thức này cho phép nhà đầu tư tham gia doanh nghiệp đang hoạt động mà không phải xây dựng pháp nhân mới từ đầu.

Điểm nổi bật của phương thức này là tính linh hoạt và tốc độ triển khai, đồng thời giúp nhà đầu tư thâm nhập thị trường nhanh hơn. Tuy vậy, giao dịch góp vốn, mua cổ phần hoặc phần vốn góp phải được rà soát kỹ về tình trạng pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu, quyền sở hữu tài sản, nghĩa vụ thuế, lao động, đất đai và các cam kết hợp đồng đang tồn tại. Với một số ngành, nghề hoặc trường hợp có yếu tố nước ngoài, pháp luật quy định thêm thủ tục chấp thuận hoặc thông báo trước khi thực hiện giao dịch.

3. Thực hiện dự án đầu tư

Theo khoản 3 Điều 21 Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư có thể đầu tư bằng cách thực hiện dự án đầu tư. Dự án đầu tư là tập hợp đề xuất bỏ vốn trung hạn hoặc dài hạn để tiến hành hoạt động đầu tư kinh doanh trên địa bàn xác định và trong thời hạn nhất định, theo khoản 4 Điều 3 Luật Đầu tư 2020. Đây là hình thức điển hình đối với các dự án sản xuất, hạ tầng, bất động sản, năng lượng, giáo dục, y tế và công nghệ.

Hình thức này đặt trọng tâm vào hồ sơ dự án, mục tiêu đầu tư, quy mô, địa điểm, tiến độ và hiệu quả sử dụng đất, tài nguyên hoặc hạ tầng. Nhà đầu tư thường phải thực hiện thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, đăng ký đầu tư hoặc thủ tục chuyên ngành tùy tính chất dự án. So với đầu tư thông qua mua cổ phần, hình thức này đòi hỏi mức độ chuẩn bị pháp lý và kỹ thuật cao hơn nhưng đổi lại tạo điều kiện kiểm soát chặt chẽ toàn bộ vòng đời dự án.

4. Đầu tư theo hình thức hợp đồng BCC

Theo khoản 4 Điều 21 Luật Đầu tư 2020, hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) là một hình thức đầu tư quan trọng. Theo khoản 14 Điều 3 Luật Đầu tư 2020, hợp đồng BCC là hợp đồng được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh, phân chia lợi nhuận hoặc phân chia sản phẩm mà không thành lập tổ chức kinh tế. Hình thức này thích hợp khi các bên muốn hợp tác trên một hoặc nhiều hoạt động kinh doanh nhất định nhưng chưa muốn thành lập pháp nhân chung.

Ưu điểm của BCC là linh hoạt về cấu trúc hợp tác và có thể giảm chi phí thành lập, quản trị doanh nghiệp. Tuy nhiên, do không hình thành pháp nhân riêng, việc phân định trách nhiệm, cơ chế điều hành, phân chia doanh thu, xử lý rủi ro và chấm dứt hợp đồng phải được quy định rất chặt chẽ trong văn bản hợp đồng. Trong thực tiễn, BCC thường xuất hiện ở các lĩnh vực khai thác, truyền thông, công nghệ, phân phối và hợp tác phát triển dự án.

5. Các hình thức đầu tư khác theo quy định của pháp luật chuyên ngành

Khoản 5 Điều 21 Luật Đầu tư 2020 mở ra khả năng áp dụng các hình thức đầu tư, loại hình tổ chức kinh tế mới theo quy định của Chính phủ. Quy định này tạo cơ chế mềm cho hệ thống pháp luật đầu tư, phù hợp với yêu cầu đổi mới mô hình kinh doanh và sự phát triển của các cấu trúc đầu tư hiện đại. Vì vậy, ngoài bốn hình thức cơ bản, nhà đầu tư còn có thể gặp các cấu trúc hợp tác khác do pháp luật chuyên ngành cho phép.

Trong thực tiễn, một số hoạt động đầu tư còn gắn với đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư, hoặc chấp thuận nhà đầu tư theo quy định chuyên ngành. Các cơ chế này không thay thế hình thức đầu tư theo Điều 21 Luật Đầu tư 2020, mà là phương thức lựa chọn hoặc xác lập tư cách nhà đầu tư trong những dự án, lĩnh vực đặc thù. Do đó, khi đánh giá một thương vụ, cần phân biệt rõ giữa hình thức đầu tư và thủ tục lựa chọn nhà đầu tư.

Tiêu chí lựa chọn hình thức đầu tư phù hợp

Việc lựa chọn hình thức đầu tư phụ thuộc vào mục tiêu kiểm soát, quy mô vốn, thời hạn đầu tư và mức độ chấp nhận rủi ro của nhà đầu tư. Nếu nhà đầu tư muốn chủ động quản trị và mở rộng lâu dài, đầu tư thành lập tổ chức kinh tế hoặc thực hiện dự án đầu tư thường là lựa chọn phù hợp. Nếu mục tiêu là thâm nhập thị trường nhanh, tận dụng thương hiệu sẵn có hoặc tái cấu trúc doanh nghiệp, góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp thường hiệu quả hơn.

Đối với những dự án cần chia sẻ nguồn lực, công nghệ hoặc quyền khai thác mà chưa cần thành lập pháp nhân mới, hợp đồng BCC tạo ra không gian hợp tác linh hoạt hơn. Tuy nhiên, ở bất kỳ hình thức nào, nhà đầu tư cũng phải đánh giá điều kiện pháp lý đối với ngành nghề kinh doanh, đất đai, xây dựng, lao động, thuế, cạnh tranh và sở hữu trí tuệ. Đây là bước then chốt để hạn chế tranh chấp và bảo đảm khả năng vận hành hợp pháp của dự án.

Kết luận

Đầu tư kinh doanh là hoạt động bỏ vốn và nguồn lực hợp pháp để tổ chức hoạt động sinh lợi, được điều chỉnh trọng tâm bởi Luật Đầu tư 2020 và các luật chuyên ngành có liên quan. Bốn hình thức cơ bản gồm thành lập tổ chức kinh tế, góp vốn hoặc mua cổ phần, thực hiện dự án đầu tư và hợp đồng BCC đã tạo nên khung pháp lý nền tảng cho thị trường đầu tư tại Việt Nam. Việc hiểu đúng bản chất từng hình thức giúp nhà đầu tư lựa chọn mô hình phù hợp, tuân thủ pháp luật và tối ưu hiệu quả kinh doanh.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đầu tư 2020 số 61/2020/QH14.
• Luật Doanh nghiệp 2020 số 59/2020/QH14.
• Bộ luật Dân sự 2015 số 91/2015/QH13.
• Luật Chứng khoán 2019 số 54/2019/QH14.
• Luật Kinh doanh bất động sản 2023 số 29/2023/QH15.
• Luật Đất đai 2024 số 31/2024/QH15.