Quyền khai thác khoáng sản của người sử dụng đất

Đất có mỏ khoáng sản không đồng nghĩa với quyền khai thác

Trong pháp luật Việt Nam, quyền sử dụng đất và quyền khai thác khoáng sản là hai quan hệ pháp lý khác nhau. Việc một cá nhân, hộ gia đình, tổ chức đang sử dụng một thửa đất có chứa khoáng sản không làm phát sinh quyền đương nhiên được khai thác tài nguyên đó. Khoáng sản thuộc nhóm tài nguyên đặc biệt do Nhà nước thống nhất quản lý, còn người sử dụng đất chỉ được khai thác khi đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật quy định.

Cách tiếp cận này bảo đảm sự kiểm soát của Nhà nước đối với tài nguyên không tái tạo, đồng thời ngăn ngừa tình trạng tự ý đào bới, tận thu hoặc khai thác vượt phạm vi cho phép. Vì vậy, câu trả lời pháp lý trực tiếp là: chủ sử dụng đất không có quyền tự ý khai thác mỏ khoáng sản chỉ vì khoáng sản nằm trên đất mình đang sử dụng.

Cơ sở pháp lý hiện hành về việc không được tự ý khai thác

Theo điểm b khoản 2 Điều 8 Luật Khoáng sản 2010, tổ chức, cá nhân sử dụng đất có trách nhiệm bảo vệ khoáng sản chưa khai thác trong diện tích đất đang sử dụng; không được tự ý khai thác khoáng sản, trừ trường hợp luật định. Quy định này là nguyên tắc trung tâm để xác định giới hạn quyền của người sử dụng đất đối với khoáng sản nằm dưới hoặc trong khu vực đất họ đang quản lý, sử dụng.

Đến giai đoạn hiện hành, khoản 1 Điều 6 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 tiếp tục khẳng định việc sử dụng đất trong hoạt động khoáng sản phải tuân theo pháp luật về đất đai. Đồng thời, theo điểm c khoản 2 Điều 205 Luật Đất đai 2024, việc sử dụng đất cho hoạt động khoáng sản phải có quyết định cho thuê đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền để khai thác khoáng sản hoặc sử dụng cho công trình phụ trợ phục vụ khai thác, chế biến khoáng sản; trường hợp khai thác không sử dụng lớp đất mặt và không ảnh hưởng đến việc sử dụng mặt đất thì không phải thuê đất.

Ai được quyền khai thác khoáng sản trên đất?

Quyền khai thác khoáng sản thuộc về tổ chức, cá nhân được Nhà nước cấp phép khai thác theo trình tự, thủ tục của pháp luật về khoáng sản. Theo điểm b khoản 1 Điều 55 Luật Khoáng sản 2010, tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản có quyền tiến hành khai thác theo giấy phép khai thác khoáng sản. Nghĩa là quyền khai thác không phát sinh từ quyền sử dụng đất, mà phát sinh từ giấy phép và các điều kiện kèm theo.

Trong nhiều trường hợp, chủ sử dụng đất và chủ thể khai thác là hai chủ thể khác nhau. Khi đó, doanh nghiệp hoặc tổ chức được cấp phép khai thác phải thực hiện thuê đất, nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất, hoặc thỏa thuận với người sử dụng đất theo phương thức pháp luật cho phép. Cơ chế này cho thấy việc “có đất” và việc “được khai thác khoáng sản” là hai tầng quyền độc lập.

Trường hợp chủ sử dụng đất có thể khai thác hợp pháp

Chủ sử dụng đất chỉ được khai thác khoáng sản khi đồng thời đáp ứng các điều kiện pháp luật về khoáng sản, đất đai và giấy phép có liên quan. Về nguyên tắc, họ phải là chủ thể được cấp giấy phép thăm dò, giấy phép khai thác hoặc thuộc trường hợp pháp luật miễn giấy phép đối với loại khoáng sản, quy mô, mục đích khai thác nhất định. Nếu không có giấy phép hoặc không thuộc trường hợp ngoại lệ, việc khai thác vẫn bị coi là tự ý khai thác.

Trên thực tế, với một số khoáng sản nhóm IV hoặc hoạt động khai thác phục vụ mục đích nhất định, pháp luật có cơ chế quản lý đơn giản hơn. Tuy nhiên, kể cả trong các trường hợp này, chủ sử dụng đất cũng không đương nhiên được toàn quyền khai thác; họ vẫn phải tuân thủ đúng quy hoạch, điều kiện kỹ thuật, môi trường, an toàn và nghĩa vụ thông báo hoặc đăng ký theo quy định hiện hành.

Nghĩa vụ của người sử dụng đất khi phát hiện khoáng sản

Khi trên đất đang sử dụng có khoáng sản chưa khai thác, người sử dụng đất có nghĩa vụ bảo vệ khoáng sản đó, không tự ý đào bới, san gạt, vận chuyển hay chuyển nhượng trái phép sản phẩm khoáng sản. Nghĩa vụ này có ý nghĩa đặc biệt trong các khu vực có trữ lượng lớn, mỏ lộ thiên, hoặc khu vực có khả năng phát sinh xung đột giữa khai thác khoáng sản và sử dụng đất nông nghiệp, đất ở, đất rừng.

Nếu việc khai thác khoáng sản do cơ quan có thẩm quyền chấp thuận dẫn đến phải thu hồi đất, người sử dụng đất được giải quyết theo cơ chế của pháp luật đất đai về thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Khi đó, quyền lợi của người sử dụng đất được bảo vệ bằng cơ chế bồi thường hợp pháp, chứ không chuyển hóa thành quyền khai thác mỏ.

Hệ quả pháp lý khi tự ý khai thác

Tự ý khai thác khoáng sản trên đất đang sử dụng có thể dẫn đến nhiều hậu quả pháp lý đồng thời. Trước hết, đó là hành vi vi phạm pháp luật về khoáng sản và có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, buộc khôi phục tình trạng ban đầu, nộp lại lợi bất hợp pháp, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Về mặt đất đai, hành vi đào bới, hủy hoại mặt bằng, thay đổi mục đích sử dụng đất trái phép hoặc gây ô nhiễm, sạt lở cũng có thể kéo theo chế tài riêng. Do đó, việc khai thác khoáng sản không chỉ là vấn đề sở hữu hay chiếm hữu đối với đất, mà là một hoạt động kinh doanh, tài nguyên và môi trường chịu sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước.

Kết luận pháp lý

Đất có mỏ khoáng sản không làm phát sinh quyền khai thác cho chủ sử dụng đất. Theo điểm b khoản 2 Điều 8 Luật Khoáng sản 2010, người sử dụng đất phải bảo vệ khoáng sản chưa khai thác và không được tự ý khai thác; theo điểm b khoản 1 Điều 55 Luật Khoáng sản 2010 và điểm c khoản 2 Điều 205 Luật Đất đai 2024, việc khai thác chỉ hợp pháp khi có giấy phép và đáp ứng điều kiện thuê đất hoặc cơ chế sử dụng đất tương ứng. Vì vậy, quyền sử dụng đất không đồng nhất với quyền khai thác khoáng sản, và mọi hoạt động khai thác đều phải đặt trong khuôn khổ cấp phép, quản lý và kiểm soát của Nhà nước.

Tài liệu tham khảo

• Luật Khoáng sản 2010, số 60/2010/QH12.
• Luật Đất đai 2024, số 31/2024/QH15.
• Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, số 54/2024/QH15.
• Nghị định hướng dẫn thi hành pháp luật về khoáng sản và đất đai có liên quan đang có hiệu lực năm 2026.
• Văn bản hợp nhất và cổng thông tin pháp luật của Chính phủ về đất đai, khoáng sản.