Đăng tin sai sự thật trên mạng: ranh giới hành chính và hình sự

Khung pháp lý điều chỉnh hành vi đăng thông tin sai sự thật trên mạng

Hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội không chỉ bị điều chỉnh bởi pháp luật về an ninh mạng, báo chí, viễn thông và công nghệ thông tin mà còn có thể bị xem xét dưới góc độ xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Trọng tâm pháp lý hiện hành nằm ở Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung) và Điều 288 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017). Đây là hai trục quy phạm quan trọng nhất để xác định ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm.

Về nguyên tắc, nhà làm luật xử lý bằng biện pháp hành chính đối với các hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật nhưng chưa gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng hoặc chưa đến mức phải xử lý hình sự. Khi hành vi tạo ra thiệt hại lớn, gây dư luận xấu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, hoặc thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm, trách nhiệm hình sự sẽ được đặt ra. Cách tiếp cận này bảo đảm tính phân tầng trong xử lý, phù hợp với mức độ nguy hiểm cho xã hội của từng hành vi.

Xử phạt hành chính: khi thông tin sai sự thật chưa đến mức tội phạm

Theo điểm a khoản 1 Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP, hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân trên mạng xã hội bị xử phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với cá nhân. Đây là căn cứ xử phạt phổ biến nhất đối với các trường hợp đăng tin bịa đặt, cắt ghép, lan truyền nội dung sai lệch trên nền tảng số.

Đáng chú ý, điểm d khoản 1 Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP quy định xử phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin bịa đặt, gây hoang mang trong Nhân dân, kích động bạo lực, tội ác, dâm ô, đồi trụy, hoặc cung cấp, chia sẻ thông tin có nội dung mê tín dị đoan, không phù hợp với thuần phong mỹ tục của dân tộc, cũng như các hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc làm ảnh hưởng xấu đến xã hội. Trường hợp tổ chức vi phạm, mức phạt thường gấp đôi theo nguyên tắc xử phạt của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

Ranh giới hành chính ở đây được nhận diện chủ yếu qua việc hành vi chưa đạt đến ngưỡng nguy hiểm đặc biệt cho xã hội theo luật hình sự. Cơ quan có thẩm quyền thường xem xét tính chất nội dung, phạm vi lan truyền, mức độ ảnh hưởng và hậu quả thực tế để áp dụng chế tài phù hợp. Nếu người vi phạm chủ yếu chia sẻ tin sai do thiếu kiểm chứng, không có dấu hiệu trục lợi hoặc không gây hậu quả nghiêm trọng, xử phạt hành chính là hướng xử lý chủ đạo.

Khi nào hành vi bị chuyển sang trách nhiệm hình sự

Hành vi đăng tin sai sự thật trên mạng bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thỏa mãn dấu hiệu của tội phạm được Bộ luật Hình sự quy định. Trong nhóm hành vi liên quan trực tiếp đến môi trường mạng, khoản 1 Điều 288 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông. Người nào thực hiện một trong các hành vi luật định, thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc gây dư luận xấu làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân thì bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Như vậy, ngưỡng hình sự không chỉ nằm ở con số thiệt hại hay lợi ích bất chính mà còn ở yếu tố “gây dư luận xấu làm giảm uy tín” của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định. Khi hành vi sử dụng mạng để phát tán nội dung giả mạo có tính chất công kích, gây rối loạn thông tin, làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin xã hội hoặc xâm hại đáng kể đến uy tín của chủ thể bị nhắm đến, cơ quan tố tụng có căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự. Trong thực tiễn, việc định lượng hậu quả và chứng minh mối liên hệ giữa hành vi với thiệt hại là yếu tố then chốt.

Ngoài Điều 288, tùy nội dung cụ thể, hành vi đăng tin sai sự thật còn có thể chạm tới các tội danh khác trong Bộ luật Hình sự như vu khống, làm nhục người khác, hoặc gây rối loạn hoạt động kinh tế, quản lý nhà nước nếu thông tin giả được sử dụng như công cụ thực hiện tội phạm. Việc định tội luôn phải căn cứ vào bản chất hành vi, lỗi, mục đích, phương thức thực hiện và hậu quả thực tế, không chỉ dựa vào hình thức “đăng lên mạng”. Do đó, cùng là thông tin sai sự thật nhưng không phải mọi trường hợp đều bị xử lý theo một tội danh giống nhau.

Tiêu chí phân định giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự

Tiêu chí đầu tiên là mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi. Nếu thông tin sai sự thật mới dừng ở mức gây hiểu nhầm, ảnh hưởng cục bộ, chưa phát sinh hậu quả lớn và chưa có dấu hiệu cấu thành tội phạm, chế tài hành chính sẽ được áp dụng. Khi hậu quả đã đủ nghiêm trọng, đặc biệt là thiệt hại vật chất đáng kể, thu lợi bất chính lớn hoặc tác động mạnh đến uy tín, trật tự xã hội, trách nhiệm hình sự trở thành cơ chế xử lý chính.

Tiêu chí thứ hai là yếu tố lỗi và mục đích. Người đăng biết rõ thông tin là giả nhưng vẫn cố ý phát tán để câu tương tác, bôi nhọ, trục lợi hoặc gây rối loạn dư luận sẽ bị đánh giá nghiêm khắc hơn người đăng do chủ quan, thiếu kiểm chứng. Mục đích vụ lợi hoặc mục đích xâm hại danh dự, uy tín là dấu hiệu làm tăng mức độ nguy hiểm của hành vi và có giá trị trong việc xác định trách nhiệm.

Tiêu chí thứ ba là phạm vi lan truyền và hậu quả thực tế. Một tin giả chỉ tồn tại trong phạm vi hẹp có thể dừng ở xử phạt hành chính, trong khi thông tin được chia sẻ rộng rãi, tác động đến số lượng lớn người dùng, làm dư luận hoang mang, ảnh hưởng đến hoạt động của cơ quan, tổ chức hoặc thị trường thì nguy cơ chuyển hóa thành vụ việc hình sự sẽ rất cao. Trong bối cảnh mạng xã hội có tốc độ lan truyền lớn, yếu tố hậu quả thường được cơ quan có thẩm quyền đánh giá nghiêm ngặt.

Một số tình huống thực tiễn thường gặp

Trường hợp đầu tiên là đăng tin thất thiệt về dịch bệnh, thiên tai, an ninh trật tự, giá cả hàng hóa hoặc chính sách công, khiến cộng đồng hoang mang. Nếu hành vi chỉ dừng ở việc lan truyền thông tin sai mà chưa gây hậu quả nghiêm trọng, người vi phạm thường bị xử phạt hành chính theo Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP. Nếu thông tin giả làm đình trệ hoạt động sản xuất, gây tổn thất tài chính lớn hoặc gây hậu quả xã hội nghiêm trọng, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra.

Trường hợp thứ hai là sử dụng tài khoản cá nhân để bịa đặt, cắt ghép nội dung nhằm hạ uy tín doanh nghiệp, cơ quan nhà nước hoặc người nổi tiếng. Khi có chứng cứ cho thấy người đăng thu lợi quảng cáo, nhận tài trợ hoặc gây thiệt hại lớn cho nạn nhân, khoản 1 Điều 288 Bộ luật Hình sự 2015 là căn cứ pháp lý quan trọng để xem xét xử lý hình sự. Nếu chỉ là bình luận sai lệch, xúc phạm ở mức độ chưa đủ ngưỡng tội phạm, chế tài hành chính hoặc các cơ chế bảo vệ danh dự, nhân phẩm theo pháp luật dân sự sẽ được ưu tiên.

Trường hợp thứ ba là chia sẻ lại thông tin chưa kiểm chứng từ nguồn khác. Việc “không phải người tạo ra nội dung” không làm mất trách nhiệm pháp lý nếu người chia sẻ biết hoặc phải biết thông tin là sai sự thật mà vẫn tiếp tục phát tán. Trong môi trường số, hành vi nhấn chia sẻ, đăng lại hoặc gắn nội dung sai sự thật kèm bình luận định hướng có thể được xem là hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin và chịu trách nhiệm tương ứng.

Hướng xử lý và phòng ngừa rủi ro pháp lý

Người sử dụng mạng cần kiểm chứng nguồn tin trước khi đăng tải, đặc biệt với nội dung liên quan đến sức khỏe cộng đồng, tài chính, an ninh, thiên tai, chính sách hoặc đời tư cá nhân. Khi phát hiện thông tin sai sự thật, biện pháp an toàn pháp lý là gỡ bỏ ngay, cải chính công khai nếu cần thiết và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu. Việc tiếp tục đăng lại, bình luận định hướng hoặc cắt ghép thêm sẽ làm tăng nguy cơ bị xử lý nghiêm khắc.

Đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân bị xâm hại bởi tin giả, việc thu thập dữ liệu điện tử, ảnh chụp màn hình, đường dẫn, thời điểm đăng và số liệu thiệt hại là rất quan trọng để chứng minh hành vi vi phạm. Hồ sơ đầy đủ giúp cơ quan chức năng phân biệt giữa vi phạm hành chính và tội phạm, đồng thời tạo cơ sở cho yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có. Trong nhiều vụ việc, chính chứng cứ số quyết định hướng xử lý cuối cùng.

Về mặt chính sách pháp luật, việc xử lý nghiêm tin giả trên mạng nhằm bảo vệ trật tự công cộng, an toàn thông tin và quyền được tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của chủ thể trong xã hội số. Tuy nhiên, ranh giới giữa quyền tự do biểu đạt và hành vi vi phạm pháp luật luôn đòi hỏi sự tỉnh táo trong sử dụng ngôn từ, kiểm chứng sự thật và tuân thủ chuẩn mực pháp lý. Nhận diện đúng ngưỡng hành chính và hình sự là điều kiện cần để phòng ngừa rủi ro, đồng thời bảo đảm sự nghiêm minh và công bằng của pháp luật.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 15/2020/NĐ-CP của Chính phủ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Luật An ninh mạng 2018.
• Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, sửa đổi, bổ sung 2020.
• Nghị định 72/2013/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng, được sửa đổi, bổ sung.