Cưỡng chế kiểm đếm đất: điều kiện, trình tự và quyền của người sử dụng đất

Cơ sở pháp lý của cưỡng chế kiểm đếm đất

Cưỡng chế kiểm đếm đất là biện pháp bảo đảm thi hành quyết định kiểm đếm bắt buộc trong quá trình thu hồi đất. Theo quy định hiện hành của Luật Đất đai 2024 và Nghị định 102/2024/NĐ-CP, biện pháp này chỉ được đặt ra khi người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan không chấp hành quyết định kiểm đếm bắt buộc sau khi đã được vận động, thuyết phục theo đúng trình tự.

Về bản chất, kiểm đếm là khâu xác định hiện trạng đất, tài sản, cây trồng, vật nuôi và các yếu tố liên quan để làm căn cứ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Vì vậy, cưỡng chế kiểm đếm không phải là cưỡng chế thu hồi đất, mà là cưỡng chế nhằm buộc thực hiện một bước thủ tục tiền đề cho việc xác lập phương án bồi thường và giải phóng mặt bằng.

Khi nào được cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc

Pháp luật hiện hành yêu cầu phải có đủ các điều kiện chặt chẽ mới được cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc. Điều kiện đầu tiên là người có đất thu hồi không chấp hành quyết định kiểm đếm bắt buộc dù đã được Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và tổ chức thực hiện nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vận động, thuyết phục.

Điều kiện thứ hai là quyết định cưỡng chế phải được niêm yết công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã và tại địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi, đồng thời được thông báo trên hệ thống truyền thanh của cấp xã. Điều kiện thứ ba là quyết định cưỡng chế đã có hiệu lực thi hành. Điều kiện thứ tư là người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế có hiệu lực thi hành.

Chỉ khi đồng thời thỏa mãn đầy đủ các điều kiện này thì cơ quan có thẩm quyền mới được tổ chức cưỡng chế. Cách thiết kế điều kiện như vậy nhằm bảo đảm tính hợp pháp, hạn chế lạm dụng quyền lực hành chính và tạo cơ hội cuối cùng để người sử dụng đất tự nguyện phối hợp.

Trình tự, thủ tục cưỡng chế kiểm đếm

Trước khi tiến hành cưỡng chế, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện ban hành quyết định thành lập Ban cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc theo quy định của Luật Đất đai 2024. Thành phần ban cưỡng chế thường gồm đại diện chính quyền, cơ quan chuyên môn về đất đai, xây dựng, tư pháp, lực lượng bảo đảm an ninh trật tự và các thành phần có liên quan theo quy định của pháp luật.

Ban cưỡng chế có trách nhiệm tiếp tục vận động, thuyết phục và đối thoại với người bị cưỡng chế trước thời điểm thi hành. Nếu người bị cưỡng chế chấp hành thì cơ quan tổ chức thực hiện lập biên bản ghi nhận sự chấp hành và tiến hành điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm theo đúng thực địa. Nếu người bị cưỡng chế không chấp hành thì Ban cưỡng chế tổ chức thực hiện cưỡng chế theo quyết định đã có hiệu lực.

Trong quá trình cưỡng chế, việc thi hành phải bảo đảm công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan, đúng quy định pháp luật, giữ gìn trật tự và an toàn. Việc cưỡng chế phải được tiến hành trong giờ hành chính và có sự giám sát, phối hợp của các cơ quan có thẩm quyền theo phân công. Đây là yêu cầu nhằm bảo đảm tính hợp pháp của hồ sơ kiểm đếm và hạn chế tranh chấp phát sinh sau đó.

Quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi bị kiểm đếm

Người sử dụng đất có nghĩa vụ chấp hành quyết định kiểm đếm bắt buộc khi Nhà nước thu hồi đất. Nghĩa vụ này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm tiến độ thu hồi đất, xác lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và phục vụ lợi ích công cộng, quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội theo quy định.

Đồng thời, người sử dụng đất có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải thích căn cứ kiểm đếm, phạm vi kiểm đếm và cách thức ghi nhận hiện trạng tài sản. Người bị kiểm đếm cũng có quyền chứng kiến quá trình đo đạc, kiểm kê, nhận biên bản ghi nhận kết quả và đề nghị sửa đổi khi phát hiện sai sót về diện tích, loại tài sản hoặc hiện trạng sử dụng đất.

Đặc biệt, người có đất thu hồi, tổ chức, cá nhân có liên quan có quyền khiếu nại về việc kiểm đếm bắt buộc, cưỡng chế thực hiện kiểm đếm bắt buộc, thu hồi đất và cưỡng chế thu hồi đất theo quy định của pháp luật về khiếu nại. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp khi người dân cho rằng trình tự hoặc nội dung kiểm đếm chưa đúng.

Giới hạn pháp lý của biện pháp cưỡng chế

Cưỡng chế kiểm đếm chỉ nhằm bảo đảm việc xác lập dữ liệu phục vụ bồi thường, không phải là căn cứ để tước đoạt quyền sử dụng đất ngoài khuôn khổ luật định. Vì vậy, mọi hành vi cưỡng chế vượt quá phạm vi quyết định, làm sai trình tự hoặc không đáp ứng điều kiện đều có nguy cơ bị xem xét là trái pháp luật và làm phát sinh trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền.

Trong thực tiễn, sai sót thường xuất hiện ở khâu niêm yết, thông báo, tống đạt quyết định hoặc xác định không đầy đủ thành phần tham gia cưỡng chế. Nếu người sử dụng đất chứng minh được vi phạm thủ tục, họ có cơ sở để khiếu nại, kiến nghị hoặc yêu cầu xem xét lại hồ sơ kiểm đếm, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến phương án bồi thường về sau.

Khuyến nghị pháp lý cho người có đất thu hồi

Người sử dụng đất nên hợp tác ở mức tối đa với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để bảo lưu quyền lợi của mình trong giai đoạn đầu của quy trình. Khi kiểm đếm, cần yêu cầu ghi nhận đầy đủ diện tích, loại đất, tài sản gắn liền với đất, cây trồng, vật nuôi và hiện trạng sử dụng thực tế.

Trường hợp phát hiện quyết định kiểm đếm hoặc quyết định cưỡng chế có dấu hiệu không hợp lệ, cần lưu giữ tài liệu, hình ảnh, biên bản làm việc và gửi khiếu nại đúng thẩm quyền, đúng thời hạn. Việc chủ động tham gia, đối chiếu tài liệu và sử dụng quyền khiếu nại đúng cách là giải pháp hiệu quả nhất để hạn chế thiệt hại pháp lý và tài chính.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đất đai 2024.
• Nghị định 102/2024/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai.
• Luật Khiếu nại 2011.
• Nghị định 71/2024/NĐ-CP về giá đất và bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
• Văn bản hướng dẫn và hệ thống công khai pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành.