Công ty có được phạt tiền hoặc cắt lương người lao động không?

Nguyên tắc chung: doanh nghiệp không được dùng tiền lương để phạt kỷ luật

Pháp luật lao động Việt Nam xác lập ranh giới rất rõ giữa xử lý kỷ luật lao động và khấu trừ tiền lương. Theo khoản 2 Điều 127 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động bị nghiêm cấm phạt tiền, cắt lương thay việc xử lý kỷ luật lao động. Quy định này có ý nghĩa bảo vệ tính ổn định của thu nhập và ngăn chặn việc doanh nghiệp tự ý đặt thêm chế tài ngoài khung pháp luật.

Về mặt pháp lý, khi người lao động vi phạm nội quy lao động, doanh nghiệp chỉ được áp dụng các hình thức kỷ luật do luật quy định, không được biến việc trừ lương thành một hình thức trừng phạt độc lập. Nếu nội quy lao động ghi nhận biện pháp phạt tiền hoặc cắt lương để xử lý vi phạm, quy định đó trái luật và không có giá trị áp dụng. Vì vậy, câu trả lời dứt khoát là: không được phạt tiền hoặc cắt lương người lao động để thay cho kỷ luật lao động.

Các hình thức kỷ luật lao động hợp pháp

Theo Điều 124 Bộ luật Lao động 2019, các hình thức xử lý kỷ luật lao động gồm: khiển trách; kéo dài thời hạn nâng lương không quá 06 tháng; cách chức; và sa thải. Đây là danh mục đóng, tức doanh nghiệp không được tự đặt thêm hình thức mới ngoài bốn biện pháp này. Việc “phạt tiền” hoặc “cắt lương” không nằm trong danh mục hợp pháp nên không thể thay thế cho kỷ luật lao động.

Trong thực tiễn, nhiều doanh nghiệp nhầm lẫn giữa kỷ luật lao động và cơ chế bồi thường thiệt hại. Kỷ luật lao động nhằm xử lý hành vi vi phạm nội quy, còn bồi thường thiệt hại áp dụng khi người lao động làm hư hỏng công cụ, thiết bị hoặc gây tổn thất tài sản theo đúng điều kiện luật định. Hai cơ chế này khác nhau về căn cứ, trình tự và giới hạn áp dụng.

Khi nào được khấu trừ tiền lương của người lao động?

Khấu trừ tiền lương chỉ được đặt ra trong các trường hợp pháp luật cho phép, điển hình là để bồi thường thiệt hại vật chất do người lao động gây ra. Theo khoản 1 Điều 102 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động chỉ được khấu trừ tiền lương để bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật. Đồng thời, khoản 3 Điều 129 Bộ luật Lao động 2019 quy định mức khấu trừ hằng tháng không được quá 30% tiền lương thực trả của người lao động sau khi đã trích nộp các khoản bắt buộc.

Ngoài giới hạn về tỷ lệ khấu trừ, doanh nghiệp còn phải bảo đảm thủ tục, chứng cứ và nguyên tắc thỏa thuận trong các trường hợp pháp luật yêu cầu. Do đó, việc tự ý trừ lương vì đi muộn, làm sai quy trình, không đạt chỉ tiêu hoặc vi phạm nội quy là không hợp pháp nếu không thuộc cơ chế bồi thường thiệt hại được luật cho phép. Nói cách khác, khấu trừ lương không phải là biện pháp xử phạt kỷ luật chung.

Doanh nghiệp vi phạm có thể bị xử phạt như thế nào?

Hành vi dùng phạt tiền hoặc cắt lương thay việc xử lý kỷ luật lao động bị xử phạt vi phạm hành chính theo điểm b khoản 3 Điều 19 Nghị định 12/2022/NĐ-CP. Mức phạt đối với cá nhân là từ 20.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng; đối với tổ chức vi phạm thì áp dụng mức phạt gấp đôi theo khoản 1 Điều 6 Nghị định 12/2022/NĐ-CP. Đây là chế tài trực tiếp đối với hành vi kỷ luật bằng tiền hoặc cắt lương trái luật.

Trường hợp doanh nghiệp còn khấu trừ, trả thiếu hoặc chậm trả tiền lương trái quy định, pháp luật cũng có cơ chế xử phạt riêng. Theo các quy định xử phạt về lao động hiện hành, mức phạt tăng dần theo số lượng người lao động bị vi phạm và tính chất hành vi. Như vậy, ngoài rủi ro phải hoàn trả khoản đã khấu trừ trái luật, doanh nghiệp còn có nguy cơ bị xử phạt hành chính và phát sinh tranh chấp lao động.

Người lao động cần làm gì khi bị phạt tiền hoặc cắt lương trái luật?

Người lao động có quyền yêu cầu doanh nghiệp giải trình căn cứ pháp lý của việc trừ lương và đề nghị hoàn trả khoản bị khấu trừ trái quy định. Nếu tranh chấp không được giải quyết nội bộ, người lao động có thể thực hiện thủ tục khiếu nại, yêu cầu hòa giải hoặc khởi kiện theo trình tự pháp luật lao động. Căn cứ cốt lõi để bảo vệ quyền lợi là chứng cứ về quyết định xử lý, bảng lương, nội quy lao động và các tài liệu liên quan.

Với doanh nghiệp, phương án đúng là xây dựng nội quy lao động, thang lương, quy chế thưởng và quy trình kỷ luật phù hợp Bộ luật Lao động 2019. Việc kỷ luật phải dựa trên đúng thẩm quyền, đúng trình tự và đúng hình thức luật định, thay vì dùng biện pháp tài chính để trừng phạt. Cách làm này không chỉ hợp pháp mà còn giảm đáng kể nguy cơ tranh chấp tập thể và thanh tra xử phạt.

Kết luận

Doanh nghiệp không được phạt tiền hoặc cắt lương người lao động như một hình thức xử lý kỷ luật lao động. Chỉ trong những trường hợp luật cho phép, doanh nghiệp mới được khấu trừ tiền lương để bồi thường thiệt hại và phải tuân thủ chặt chẽ giới hạn 30% tiền lương thực trả mỗi tháng. Nếu áp dụng trái quy định, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính và buộc khắc phục hậu quả.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Lao động 2019.
• Nghị định 12/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội, đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.
• Nghị định 145/2020/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Lao động.
• Văn bản hướng dẫn, giải đáp pháp luật lao động của Bộ Tư pháp.
• Các tài liệu pháp lý chuyên sâu về tiền lương và kỷ luật lao động.