Công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước

Khái niệm và ý nghĩa pháp lý

Trong tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nước, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình là ba yêu cầu có quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Công khai là việc thông tin được công bố, cung cấp rộng rãi để chủ thể có liên quan có thể tiếp cận; minh bạch là yêu cầu về sự rõ ràng, nhất quán, đầy đủ và có thể kiểm chứng của thông tin; còn trách nhiệm giải trình là nghĩa vụ làm rõ, giải thích kịp thời, đầy đủ về quyết định và hành vi trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ.

Về mặt quản trị nhà nước, ba yêu cầu này tạo thành cơ chế kiểm soát quyền lực, hạn chế tùy tiện trong thực thi công vụ và tăng cường niềm tin của xã hội đối với bộ máy công quyền. Khi cơ quan nhà nước công khai đầy đủ và giải trình đúng mức, người dân có cơ sở để giám sát việc sử dụng quyền lực công và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 xác lập rõ yêu cầu công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị; đồng thời quy định trách nhiệm giải trình như một nghĩa vụ pháp lý đối với chủ thể có thẩm quyền. Đây là nền tảng quan trọng để chuyển từ mô hình quản lý hành chính khép kín sang mô hình quản trị công có trách nhiệm.

Cơ sở pháp lý điều chỉnh

Cơ sở pháp lý trung tâm về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình hiện nay là Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, trong đó có quy định về nguyên tắc công khai, minh bạch và về trách nhiệm giải trình của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền. Theo khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, công khai, minh bạch là việc công bố, cung cấp thông tin, giải trình về tổ chức bộ máy, việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm trong khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, đơn vị. Theo khoản 2 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, trách nhiệm giải trình là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền làm rõ thông tin, giải thích kịp thời, đầy đủ về quyết định, hành vi của mình trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao.

Bên cạnh đó, Luật Tiếp cận thông tin 2016 tạo nền tảng để người dân yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin theo trình tự luật định, qua đó bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân. Cơ chế công khai thông tin không chỉ phục vụ quản lý nội bộ mà còn hướng tới khả năng giám sát từ bên ngoài, nhất là từ người dân, báo chí và các tổ chức xã hội. Trong khi đó, các quy định về phòng, chống tham nhũng và các văn bản hướng dẫn thi hành làm rõ phạm vi, trình tự và trách nhiệm của chủ thể có nghĩa vụ giải trình.

Ở bình diện nguyên tắc hiến định, yêu cầu công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình cũng phù hợp với tinh thần Nhà nước pháp quyền, trong đó quyền lực nhà nước được tổ chức và thực thi trên cơ sở pháp luật, chịu sự kiểm soát của Nhân dân và các thiết chế giám sát hợp hiến, hợp pháp. Do đó, đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của quản trị hành chính mà còn là chuẩn mực pháp lý phản ánh bản chất phục vụ của bộ máy nhà nước.

Nội dung của công khai và minh bạch

Công khai trong hoạt động của cơ quan nhà nước trước hết thể hiện ở việc cung cấp thông tin về tổ chức bộ máy, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, quy trình giải quyết công việc, tiêu chuẩn, định mức, thủ tục hành chính và các quyết định có tác động đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Nội dung công khai phải được thực hiện bằng hình thức phù hợp, bảo đảm để chủ thể liên quan có thể tiếp cận một cách thực chất, không chỉ mang tính hình thức.

Minh bạch đòi hỏi thông tin được trình bày rõ ràng, logic, thống nhất và có thể kiểm tra được. Một quyết định hành chính chỉ thực sự minh bạch khi người dân có thể biết căn cứ pháp lý, thẩm quyền ban hành, trình tự thủ tục, tiêu chí áp dụng và kết quả tác động của quyết định đó. Khi thiếu minh bạch, công khai dễ trở thành việc thông báo một chiều, không đủ khả năng tạo điều kiện cho giám sát xã hội.

Trong thực tiễn quản lý nhà nước, công khai và minh bạch thường được áp dụng đối với những lĩnh vực có nguy cơ phát sinh tiêu cực cao hoặc tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân như đầu tư công, đất đai, tài chính công, tuyển dụng, bổ nhiệm, mua sắm công và giải quyết thủ tục hành chính. Đây là các lĩnh vực mà tính công khai không chỉ phục vụ minh bạch hóa thông tin mà còn góp phần phòng ngừa tham nhũng, lợi ích nhóm và lạm quyền.

Trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước

Trách nhiệm giải trình là nghĩa vụ pháp lý yêu cầu cơ quan có thẩm quyền làm rõ căn cứ, lý do, trình tự, thủ tục và hậu quả của quyết định, hành vi khi được yêu cầu theo luật định. Nội dung giải trình không dừng ở việc báo cáo kết quả công việc, mà phải giải thích được vì sao quyết định đó được ban hành, dựa trên thẩm quyền nào và bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý ra sao.

Theo khoản 2 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, trách nhiệm giải trình đặt ra cho cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao. Chủ thể thực hiện trách nhiệm giải trình thường là người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc người được phân công, ủy quyền hợp pháp. Cách thiết kế này xác lập rõ chủ thể chịu trách nhiệm, tránh tình trạng đùn đẩy hoặc né tránh khi có yêu cầu làm rõ thông tin.

Nội dung giải trình thường bao gồm cơ sở pháp lý, thẩm quyền, trình tự, thủ tục, nội dung quyết định hoặc hành vi công vụ. Cơ quan có thẩm quyền phải giải thích đầy đủ, kịp thời và đúng trọng tâm đối với vấn đề mà cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền yêu cầu giải trình đặt ra. Trường hợp giải trình không đầy đủ hoặc không đúng bản chất sự việc, cơ chế này sẽ mất đi tác dụng kiểm soát quyền lực.

Phạm vi và giới hạn của nghĩa vụ giải trình

Không phải mọi thông tin đều thuộc phạm vi phải giải trình. Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 loại trừ các nội dung thuộc bí mật nhà nước, bí mật đời tư, bí mật cá nhân, bí mật kinh doanh theo quy định của pháp luật; đồng thời loại trừ một số nội dung chỉ đạo, điều hành, tổ chức thực hiện nhiệm vụ, công vụ trong nội bộ cơ quan, tổ chức, đơn vị khi chưa ban hành hoặc chưa thực hiện. Việc xác định đúng phạm vi này bảo đảm cân bằng giữa yêu cầu minh bạch và yêu cầu bảo vệ lợi ích công cộng, an ninh quốc gia, quyền riêng tư và hiệu quả quản lý nội bộ.

Do đó, trách nhiệm giải trình không đồng nghĩa với việc công khai vô hạn mọi tài liệu, mọi trao đổi nội bộ hay mọi định hướng quản lý chưa được ban hành. Giới hạn pháp lý là cần thiết để tránh lộ bí mật nhà nước, xâm phạm đời sống riêng tư hoặc làm ảnh hưởng đến quá trình điều hành của cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, giới hạn này phải được áp dụng chặt chẽ theo luật, không được viện dẫn tùy tiện để từ chối cung cấp thông tin hoặc né tránh giải trình.

Vai trò đối với quản trị quốc gia và phòng, chống tham nhũng

Công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình là công cụ quan trọng để phòng ngừa tham nhũng hơn là chỉ xử lý tham nhũng sau khi đã phát sinh. Khi hoạt động của cơ quan nhà nước được đặt dưới ánh sáng của công khai và khả năng giải trình, cơ hội cho hành vi lạm dụng quyền lực, che giấu thông tin hoặc ban hành quyết định tùy tiện sẽ bị thu hẹp đáng kể. Đây là cơ chế phòng ngừa có tính hệ thống, tác động trực tiếp đến chất lượng quản trị.

Ba yêu cầu này cũng góp phần nâng cao hiệu lực và hiệu quả của cải cách hành chính. Thủ tục được công khai, quy trình được minh bạch, trách nhiệm được quy định rõ sẽ giúp giảm chi phí tuân thủ của người dân và doanh nghiệp, hạn chế tình trạng yêu cầu bổ sung giấy tờ không cần thiết, đồng thời tăng tính dự đoán trong hoạt động công quyền. Trong dài hạn, đó là điều kiện để xây dựng nền hành chính phục vụ, chuyên nghiệp và có trách nhiệm.

Ở bình diện xã hội, cơ chế giải trình còn giúp củng cố niềm tin của người dân đối với cơ quan nhà nước. Niềm tin này không hình thành từ tuyên bố chính trị, mà từ trải nghiệm thực tiễn khi thông tin được cung cấp đầy đủ, quyết định được giải thích rõ ràng và sai sót được nhận diện, khắc phục theo đúng trình tự pháp luật.

Yêu cầu đặt ra trong thực tiễn thi hành

Thực tiễn cho thấy hiệu quả của công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình phụ thuộc nhiều vào ý thức tuân thủ pháp luật của người đứng đầu, chất lượng quy trình nội bộ và khả năng tiếp cận thông tin của người dân. Nếu cơ quan nhà nước chỉ công khai hình thức, đăng tải thông tin nhưng khó tra cứu, khó hiểu hoặc thiếu cập nhật, thì mục tiêu minh bạch chưa đạt được. Tương tự, nếu giải trình chỉ dừng ở việc trả lời chung chung mà không làm rõ căn cứ pháp lý và trách nhiệm cụ thể, thì cơ chế giải trình sẽ không phát huy tác dụng.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là chuẩn hóa quy trình công khai thông tin, xác định rõ đầu mối giải trình, bảo đảm thời hạn trả lời và tăng cường kiểm tra việc chấp hành. Cùng với đó là trách nhiệm của cơ quan thanh tra, kiểm tra, kiểm toán và các thiết chế giám sát khác trong việc phát hiện, chấn chỉnh vi phạm. Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc công khai trên môi trường điện tử và thiết lập cơ sở dữ liệu công vụ cũng là giải pháp quan trọng để nâng cao khả năng tiếp cận và kiểm chứng thông tin.

Đối với người dân, doanh nghiệp và các chủ thể xã hội, quyền yêu cầu cung cấp thông tin và yêu cầu giải trình chỉ có ý nghĩa khi được bảo đảm bằng thủ tục rõ ràng, đầu mối tiếp nhận cụ thể và cơ chế xử lý trách nhiệm khi cơ quan nhà nước không thực hiện đúng nghĩa vụ. Đây là điều kiện để các nguyên tắc pháp lý chuyển hóa thành hiệu lực thực tế trong quản trị công.

Tài liệu tham khảo

• Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018.
• Luật Tiếp cận thông tin năm 2016.
• Nghị định số 59/2019/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phòng, chống tham nhũng.
• Bài viết “Nhà nước công khai, minh bạch và có trách nhiệm giải trình” trên VietnamNet.
• Bài viết “Quy định về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị” trên Thanh tra An Giang.
• Bài viết “Trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính nhà nước” trên Tạp chí Cộng sản/Tạp chí Tổ chức Nhà nước và pháp luật.