Công dân Việt Nam về nước bằng giấy thông hành hoặc giấy tờ thay hộ chiếu khi nào?

Cơ sở pháp lý điều chỉnh việc về nước bằng giấy thông hành hoặc giấy tờ thay hộ chiếu

Về mặt pháp lý, quyền được trở về nước của công dân Việt Nam gắn với chế độ giấy tờ xuất nhập cảnh do pháp luật chuyên ngành quy định. Theo khoản 2 Điều 16 Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019, công dân Việt Nam được sử dụng giấy tờ xuất nhập cảnh phù hợp để xuất cảnh, nhập cảnh theo quy định của luật này. Trong đó, giấy thông hành được hiểu theo khoản 5 Điều 2 Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019 là giấy tờ do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp cho công dân Việt Nam để qua lại biên giới theo điều ước quốc tế giữa Việt Nam với nước có chung đường biên giới.

Đối với trường hợp không còn hộ chiếu hợp lệ, pháp luật hiện hành cho phép cấp giấy tờ thay thế tương ứng theo từng tình huống cụ thể. Nội dung này được hướng dẫn và tổ chức thực hiện theo Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam, Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam và Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam 2023, cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đang có hiệu lực năm 2026.

Trường hợp công dân Việt Nam được về nước bằng giấy thông hành

Giấy thông hành được dùng khi công dân Việt Nam qua lại biên giới với quốc gia có chung đường biên giới với Việt Nam, trên cơ sở điều ước quốc tế giữa hai bên. Theo khoản 5 Điều 2 Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019, đây không phải là giấy tờ dùng chung cho mọi chuyến đi quốc tế mà chỉ áp dụng trong khuôn khổ biên giới và thỏa thuận quốc tế tương ứng. Vì vậy, công dân ở nước láng giềng có thể dùng giấy thông hành để trở về Việt Nam nếu thuộc đối tượng và tuyến qua lại được điều ước quốc tế cho phép.

Trên thực tế, giấy thông hành thường áp dụng đối với cư dân biên giới, người cư trú ở khu vực giáp ranh hoặc người có nhu cầu qua lại biên giới theo cơ chế song phương. Giá trị pháp lý của giấy này gắn chặt với vùng biên giới, cửa khẩu và phạm vi mà điều ước quốc tế quy định. Do đó, giấy thông hành là căn cứ hợp lệ để trở về nước trong các trường hợp đi lại qua biên giới được pháp luật và điều ước quốc tế thừa nhận, chứ không phải giấy thay thế hộ chiếu cho mọi tình huống di chuyển quốc tế.

Trường hợp được cấp giấy tờ thay hộ chiếu để hồi hương

Khi công dân Việt Nam ở nước ngoài không còn hộ chiếu hợp lệ nhưng có nhu cầu về nước, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có thể xem xét cấp giấy tờ thay thế theo quy định chuyên ngành. Trường hợp điển hình là công dân bị mất hộ chiếu, hộ chiếu hết hạn, hộ chiếu bị hư hỏng hoặc không còn giá trị sử dụng mà cần trở về nước. Đây là nhóm tình huống thường gặp trong thực tiễn lãnh sự và là căn cứ pháp lý trực tiếp để giải quyết thủ tục hồi hương.

Giấy tờ thay hộ chiếu còn được áp dụng khi công dân tự nguyện xin về nước nhưng không còn hộ chiếu còn giá trị, hoặc phải về nước theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam. Ngoài ra, trường hợp công dân bị nước sở tại từ chối cư trú, có quyết định trục xuất bằng văn bản, hoặc phải về nước theo điều ước quốc tế giữa Việt Nam và nước sở tại về việc nhận trở lại công dân cũng thuộc nhóm được xử lý bằng giấy tờ thay thế. Cơ chế này bảo đảm công dân Việt Nam vẫn có phương tiện hợp pháp để nhập cảnh trở lại Việt Nam ngay cả khi hộ chiếu không còn hiệu lực.

Trong một số tình huống đặc biệt về quốc phòng, an ninh hoặc vì yêu cầu quản lý nhà nước, cơ quan có thẩm quyền còn có thể áp dụng loại giấy tờ thay thế khác theo quyết định của Bộ trưởng Bộ Công an trên cơ sở luật chuyên ngành. Giá trị của các giấy tờ này chủ yếu phục vụ việc đi lại về Việt Nam trong thời hạn và mục đích đã được xác định. Sau khi nhập cảnh, công dân phải thực hiện việc cấp đổi hoặc cấp lại hộ chiếu nếu tiếp tục có nhu cầu sử dụng giấy tờ xuất nhập cảnh hợp lệ.

Điều kiện, hồ sơ và thẩm quyền giải quyết

Thẩm quyền cấp giấy thông hành hoặc giấy tờ thay hộ chiếu được phân định giữa cơ quan trong nước và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài theo Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019 và văn bản hướng dẫn thi hành. Về hồ sơ, người đề nghị thường phải có tờ khai, giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam hoặc giấy tờ có giá trị chứng minh nhân thân, ảnh theo quy cách và tài liệu liên quan đến việc mất hoặc hết hạn hộ chiếu. Nếu hồ sơ chưa đủ căn cứ xác minh nhân thân, cơ quan có thẩm quyền được yêu cầu bổ sung hoặc tiến hành xác minh theo trình tự pháp luật.

Điểm cốt lõi trong thủ tục là chứng minh người đề nghị đúng là công dân Việt Nam và thuộc trường hợp cần được hồi hương bằng giấy tờ thay thế. Khi có căn cứ rõ ràng, cơ quan đại diện có thể cấp giấy thông hành hoặc giấy tờ có giá trị thay hộ chiếu để công dân thực hiện chuyến về nước hợp pháp. Trường hợp không đáp ứng điều kiện hoặc rơi vào diện bị tạm hoãn xuất cảnh, việc cấp giấy tờ sẽ không được chấp nhận theo quy định pháp luật hiện hành.

Giá trị sử dụng và giới hạn pháp lý của các giấy tờ này

Giấy thông hành và giấy tờ thay hộ chiếu đều có tính chất đặc thù, chỉ phục vụ mục đích xuất nhập cảnh hoặc hồi hương trong phạm vi pháp luật cho phép. Chúng không đương nhiên có giá trị như hộ chiếu phổ thông cho mọi nhu cầu đi lại quốc tế. Sau khi công dân đã về nước, việc tiếp tục sử dụng các giấy tờ này cho mục đích khác thường không còn phù hợp với phạm vi cấp ban đầu.

Vì vậy, trong thực tiễn áp dụng, cần phân biệt rõ giữa giấy thông hành dành cho qua lại biên giới theo điều ước quốc tế và giấy tờ thay hộ chiếu cấp để công dân hồi hương khi không còn hộ chiếu hợp lệ. Hai nhóm giấy tờ này đều nhằm bảo đảm quyền về nước của công dân Việt Nam, nhưng căn cứ cấp, phạm vi sử dụng và cơ quan có thẩm quyền giải quyết không hoàn toàn giống nhau. Việc xác định đúng loại giấy tờ có ý nghĩa quyết định đối với tính hợp pháp của quá trình nhập cảnh trở lại Việt Nam.

Kết luận

Công dân Việt Nam về nước bằng giấy thông hành khi thuộc phạm vi qua lại biên giới theo điều ước quốc tế giữa Việt Nam với nước có chung đường biên giới, và bằng giấy tờ thay hộ chiếu khi không còn hộ chiếu hợp lệ nhưng có nhu cầu hồi hương. Các trường hợp phổ biến gồm mất hộ chiếu, hộ chiếu hết hạn, bị từ chối cư trú, bị trục xuất, tự nguyện về nước hoặc phải về nước theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Việc áp dụng phải căn cứ đúng Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019, văn bản sửa đổi năm 2023 và quy định hướng dẫn đang còn hiệu lực năm 2026.

Tài liệu tham khảo

• Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam 2019.
• Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam, Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam và Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam 2023.
• Văn bản hợp nhất số 71/VBHN-VPQH của Văn phòng Quốc hội về Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam.
• Thông tư 31/2023/TT-BCA của Bộ Công an.
• Quy định lãnh sự của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài về cấp giấy thông hành, giấy tờ thay hộ chiếu.