Quyền góp ý của công dân đối với quy hoạch, dự án công cộng tại địa phương

Công dân có quyền góp ý vào quy hoạch, dự án công cộng tại địa phương không?

Có. Pháp luật hiện hành bảo đảm cho công dân quyền tham gia góp ý, phản ánh và kiến nghị đối với các vấn đề quan trọng ở địa phương, trong đó có quy hoạch và nhiều dự án công cộng. Quyền này không phải là sự ưu tiên mang tính xã hội đơn thuần mà là một cơ chế pháp lý được ghi nhận trong pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, pháp luật về quy hoạch và pháp luật về đất đai. Khi cơ quan nhà nước lập quy hoạch, công bố phương án hoặc triển khai dự án liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân, việc lấy ý kiến là một bước thủ tục bắt buộc trong nhiều trường hợp.

Ở cấp địa phương, quyền góp ý có ý nghĩa đặc biệt đối với các nội dung tác động trực tiếp đến nơi ở, sinh kế, hạ tầng, môi trường và quỹ đất của cộng đồng dân cư. Việc góp ý giúp cơ quan có thẩm quyền nhận diện xung đột lợi ích, đánh giá tác động thực tiễn và hoàn thiện phương án trước khi ban hành hoặc phê duyệt. Do đó, đây là quyền tham gia quản trị công, gắn với nguyên tắc công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền.

Cơ sở pháp lý hiện hành

Quyền của công dân tham gia góp ý trước hết được xác lập trong Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, theo đó Nhân dân được tham gia ý kiến đối với nội dung thuộc phạm vi công khai ở xã, phường, thị trấn và các vấn đề liên quan trực tiếp đến cộng đồng dân cư. Bên cạnh đó, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 quy định quy hoạch đô thị và nông thôn phải lấy ý kiến của cơ quan, tổ chức, chuyên gia và cộng đồng dân cư có liên quan; hình thức lấy ý kiến có thể bằng văn bản, niêm yết, trưng bày tại nơi công cộng hoặc hình thức khác theo pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở. Luật này còn xác định thời gian lấy ý kiến ít nhất 20 ngày và không quá 30 ngày kể từ ngày công khai nội dung lấy ý kiến.

Trong lĩnh vực đất đai, Luật Đất đai 2024 quy định việc lấy ý kiến về quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh phải lấy ý kiến của cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, cá nhân có liên quan theo trình tự luật định. Đối với quy hoạch sử dụng đất cấp có liên quan đến khu vực dân cư, pháp luật còn yêu cầu công khai thông tin, tổ chức hội nghị hoặc lấy ý kiến trực tiếp, kèm nghĩa vụ tổng hợp, tiếp thu và giải trình ý kiến trước khi trình thẩm định. Từ đó có thể khẳng định quyền góp ý của công dân không chỉ mang tính nguyên tắc mà đã được thể chế hóa thành thủ tục hành chính cụ thể.

Những loại quy hoạch, dự án công cộng thường phải lấy ý kiến

Trong thực tiễn địa phương, công dân thường được tham gia góp ý đối với quy hoạch đô thị và nông thôn, quy hoạch sử dụng đất, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, phương án đầu tư xây dựng hạ tầng công cộng và các dự án có tác động lớn đến cộng đồng. Đối với quy hoạch đô thị và nông thôn, pháp luật hiện hành đặt ra cơ chế lấy ý kiến cộng đồng dân cư có liên quan ngay từ giai đoạn lập quy hoạch. Đối với đất đai, việc quy hoạch sử dụng đất là khâu trực tiếp quyết định mục tiêu, chỉ tiêu và danh mục dự án trong thời kỳ quy hoạch, nên việc lấy ý kiến của người dân ở khu vực bị tác động là yêu cầu quan trọng.

Với các dự án công cộng như đường giao thông, trường học, công viên, công trình thoát nước, khu tái định cư hoặc hạ tầng kỹ thuật, quyền góp ý của công dân thường xuất hiện thông qua thủ tục công khai thông tin, họp dân, niêm yết phương án hoặc đối thoại với người dân. Không phải mọi dự án đều phải tổ chức lấy ý kiến theo cùng một cách, nhưng khi dự án làm phát sinh thu hồi đất, ảnh hưởng nơi ở, sinh kế hoặc môi trường sống, cơ quan có thẩm quyền phải bảo đảm kênh tham gia của người dân theo đúng luật chuyên ngành.

Hình thức công dân có thể thực hiện quyền góp ý

Pháp luật hiện hành cho phép thực hiện góp ý bằng nhiều hình thức để bảo đảm thuận tiện cho người dân. Trong quy hoạch đô thị và nông thôn, việc lấy ý kiến có thể thực hiện bằng gửi hồ sơ, tài liệu để lấy ý kiến bằng văn bản, niêm yết hoặc trưng bày tại nơi công cộng, hoặc hình thức khác theo pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở. Với quy hoạch sử dụng đất, việc lấy ý kiến còn được thực hiện qua hội nghị, lấy ý kiến trực tiếp và công khai nội dung trên trang thông tin điện tử của cơ quan có thẩm quyền.

Ở cấp xã, phường, đặc khu, người dân có thể tham gia thông qua hội nghị nhân dân, cuộc họp cộng đồng dân cư, phiếu lấy ý kiến, hòm thư góp ý, đường dây nóng hoặc các kênh tiếp nhận khác do địa phương công bố. Người dân cũng có thể gửi kiến nghị bằng văn bản đến Ủy ban nhân dân, Hội đồng nhân dân, cơ quan chuyên môn hoặc cơ quan tổ chức lập quy hoạch, triển khai dự án. Việc chọn hình thức nào phụ thuộc vào tính chất nội dung lấy ý kiến, nhưng cơ quan nhà nước phải bảo đảm khả năng tiếp cận thực chất của cộng đồng.

Giá trị pháp lý của ý kiến công dân

Ý kiến của công dân không phải là quyết định cuối cùng, nhưng không được tiếp nhận một cách hình thức. Cơ quan lập quy hoạch hoặc chủ đầu tư dự án có nghĩa vụ tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu và giải trình các ý kiến phù hợp trước khi hoàn thiện hồ sơ. Nếu ý kiến không được chấp nhận, cơ quan có trách nhiệm nêu rõ lý do và căn cứ pháp lý, kỹ thuật hoặc tài chính của việc không tiếp thu.

Về mặt pháp lý, việc không tổ chức lấy ý kiến khi luật yêu cầu, hoặc tổ chức lấy ý kiến nhưng không công khai đầy đủ, không bảo đảm thời hạn, không tổng hợp ý kiến, có thể dẫn đến việc hồ sơ quy hoạch hoặc phương án dự án bị yêu cầu hoàn thiện, xem xét lại hoặc không đủ điều kiện trình thẩm định, phê duyệt. Điều đó cho thấy quyền góp ý của công dân là một cấu phần của quy trình ra quyết định, chứ không phải hoạt động mang tính biểu trưng.

Trách nhiệm của chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương có trách nhiệm công khai thông tin kịp thời, đầy đủ, dễ tiếp cận; xác định đúng đối tượng chịu tác động; tổ chức lấy ý kiến trong thời hạn luật định; và bảo đảm người dân có điều kiện thực sự để tham gia. Cơ quan chủ trì phải giải thích rõ nội dung quy hoạch hoặc dự án, phạm vi ảnh hưởng, phương án lựa chọn và thời điểm tiếp nhận góp ý. Nếu dự án liên quan đến thu hồi đất hoặc bố trí tái định cư, yêu cầu công khai và đối thoại càng phải được thực hiện chặt chẽ.

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp từ ngày 01/7/2025, việc bảo đảm kênh tham gia của người dân tại cấp tỉnh và cấp xã/phường/đặc khu càng có ý nghĩa trực tiếp. Mọi thiết kế thủ tục ở địa phương phải hướng tới khả năng tiếp cận thực chất của cộng đồng dân cư, thay vì chỉ dừng ở việc niêm yết hình thức. Đây cũng là tiêu chí quan trọng để đánh giá tính hợp pháp và tính hợp lý của các quyết định hành chính liên quan đến quy hoạch, đầu tư công và sử dụng đất.

Người dân nên thực hiện quyền góp ý như thế nào?

Người dân nên đọc kỹ nội dung công khai, xác định phần nào tác động đến quyền và lợi ích của mình, rồi gửi ý kiến đúng thời hạn và đúng cơ quan tiếp nhận. Nội dung góp ý nên tập trung vào những vấn đề cụ thể như chỉ tiêu sử dụng đất, hướng tuyến công trình, vị trí hạ tầng, phương án tái định cư, giải pháp giảm tiếng ồn, thoát nước, giao thông hoặc bảo vệ môi trường. Ý kiến càng rõ ràng, có căn cứ thực tế và nêu được đề xuất khả thi thì càng dễ được xem xét.

Trong trường hợp thấy cơ quan nhà nước không công khai thông tin, không tiếp nhận ý kiến hoặc bỏ qua ý kiến đã gửi, người dân có quyền tiếp tục kiến nghị, phản ánh hoặc khiếu nại theo trình tự pháp luật tương ứng. Việc lưu giữ tài liệu, biên nhận, hình ảnh niêm yết, biên bản họp hoặc bản sao nội dung đã gửi là cần thiết để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp. Thực hiện đúng quy trình sẽ giúp ý kiến của người dân có giá trị pháp lý và thực tiễn cao hơn.

Kết luận

Công dân có quyền góp ý vào quy hoạch và nhiều dự án công cộng tại địa phương theo các cơ chế được luật chuyên ngành và Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở quy định. Đây là quyền hợp pháp, có nội dung, hình thức và thời hạn rõ ràng, đồng thời là công cụ quan trọng để nâng cao chất lượng quản trị địa phương. Khi cơ quan nhà nước thực hiện nghiêm túc việc lấy ý kiến, quy hoạch và dự án công cộng sẽ có tính khả thi, đồng thuận xã hội và tính hợp pháp cao hơn.

Tài liệu tham khảo

• Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022.
• Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024.
• Luật Đất đai 2024.
• Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.
• Văn bản hướng dẫn về lấy ý kiến cộng đồng trong lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất.