Phí khi yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin theo pháp luật Việt Nam

Công dân có phải trả phí khi yêu cầu cung cấp thông tin?

Về nguyên tắc, công dân không phải trả phí, lệ phí khi được cơ quan nhà nước cung cấp thông tin, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác theo điểm c khoản 1 Điều 3 Luật Tiếp cận thông tin 2016. Quy định này thể hiện quan điểm lập pháp coi việc cung cấp thông tin là trách nhiệm của Nhà nước, không phải là một dịch vụ thu tiền theo cơ chế chung. Vì vậy, nếu chỉ dừng ở việc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền cung cấp thông tin thuộc phạm vi được tiếp cận, người dân không phải nộp phí tiếp cận thông tin như một khoản bắt buộc.

Tuy nhiên, nguyên tắc miễn phí không đồng nghĩa với việc mọi hoạt động liên quan đến yêu cầu thông tin đều miễn hoàn toàn. Pháp luật tách bạch giữa phí, lệ phí cung cấp thông tin và chi phí thực tế phát sinh trong quá trình in, sao, chụp, gửi thông tin. Cách thiết kế này nhằm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin mà vẫn phân bổ hợp lý các khoản chi phí vật chất phát sinh trực tiếp từ yêu cầu của người dân.

Cơ sở pháp lý hiện hành về nghĩa vụ tài chính của người yêu cầu thông tin

Theo khoản 1 Điều 12 Luật Tiếp cận thông tin 2016, công dân được cung cấp thông tin không phải trả phí, lệ phí, trừ trường hợp pháp luật có liên quan quy định khác. Đây là quy tắc nền tảng áp dụng cho hầu hết trường hợp yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin. Nội dung này khẳng định việc tiếp cận thông tin không bị cản trở bởi nghĩa vụ tài chính thông thường.

Theo khoản 2 Điều 12 Luật Tiếp cận thông tin 2016, người yêu cầu cung cấp thông tin có trách nhiệm thanh toán chi phí thực tế để in, sao, chụp, gửi thông tin. Quy định này là căn cứ duy nhất để cơ quan nhà nước thu một khoản từ người yêu cầu trong quá trình cung cấp thông tin theo cơ chế của Luật Tiếp cận thông tin. Do đó, khoản tiền mà công dân phải trả, nếu có, không phải là phí tiếp cận thông tin theo nghĩa rộng mà là chi phí thực tế cho phương thức cung cấp cụ thể.

Trong trường hợp thông tin được cung cấp qua cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử, thư điện tử hoặc hình thức tra cứu trực tuyến mà không phát sinh in ấn, sao chụp, chuyển phát, nghĩa vụ thanh toán chi phí thực tế thường không đặt ra. Khi cơ quan nhà nước công khai sẵn dữ liệu để người dân tự truy cập, bản thân việc đọc, xem, tải về thông tin không phải là căn cứ để thu phí theo khoản 1 và khoản 2 Điều 12 Luật Tiếp cận thông tin 2016.

Những trường hợp công dân phải thanh toán chi phí thực tế

In, sao, chụp tài liệu

Người yêu cầu phải thanh toán chi phí thực tế khi đề nghị cơ quan nhà nước in, sao, chụp tài liệu để cung cấp bản giấy hoặc bản sao. Khoản chi này phản ánh chi phí vật tư, sao chụp và xử lý hồ sơ phát sinh trực tiếp từ yêu cầu cá nhân. Cơ quan nhà nước chỉ được thu trong phạm vi chi phí thực tế, không được biến khoản này thành nguồn thu mang tính lợi nhuận.

Gửi thông tin theo đường bưu chính hoặc phương thức chuyển phát

Khi người yêu cầu đề nghị gửi thông tin qua bưu điện, fax hoặc phương thức chuyển phát khác, chi phí thực tế cho việc gửi thông tin do người yêu cầu thanh toán theo khoản 2 Điều 12 Luật Tiếp cận thông tin 2016. Khoản thu này gắn với chi phí chuyển phát cụ thể, phát sinh do lựa chọn phương thức nhận thông tin của người yêu cầu. Nếu người yêu cầu đến trực tiếp nhận thông tin hoặc truy cập điện tử, phần chi phí này không đặt ra.

Trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác

Điểm c khoản 1 Điều 3 Luật Tiếp cận thông tin 2016 mở ra ngoại lệ đối với trường hợp pháp luật liên quan quy định khác về phí, lệ phí. Nghĩa là, nếu một loại thông tin hoặc một thủ tục tiếp cận thông tin nằm trong khuôn khổ luật chuyên ngành có quy định thu phí hoặc lệ phí riêng, thì áp dụng quy định chuyên ngành đó. Tuy nhiên, ngoại lệ này phải được xác định rõ bằng văn bản pháp luật hiện hành, không suy diễn tùy tiện từ thực tiễn hành chính.

Ý nghĩa của quy định miễn phí, lệ phí

Quy định công dân không phải trả phí, lệ phí khi được cung cấp thông tin góp phần bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền giám sát của người dân đối với hoạt động công quyền. Khi thông tin không bị rào cản bởi khoản thu mang tính nghĩa vụ tài chính, việc tiếp cận, kiểm tra và sử dụng thông tin công trở nên thực chất hơn. Đây là một trong những cơ chế quan trọng để thực hiện quyền được biết của công dân.

Đồng thời, việc cho phép thu chi phí thực tế đối với in, sao, chụp, gửi thông tin bảo đảm sự cân bằng giữa quyền tiếp cận thông tin và chi phí vận hành của cơ quan cung cấp thông tin. Cơ chế này tránh việc biến quyền tiếp cận thông tin thành gánh nặng ngân sách cho các yêu cầu phát sinh từ phương thức cung cấp đặc thù. Mô hình pháp lý hiện hành vì vậy hướng tới tính minh bạch nhưng vẫn giữ được tính khả thi trong tổ chức thực hiện.

Lưu ý thực tiễn khi làm yêu cầu cung cấp thông tin

Khi nộp yêu cầu, người dân nên xác định rõ hình thức nhận thông tin để dự liệu khoản chi phí thực tế, nếu có. Nếu chỉ cần xem thông tin đã công khai hoặc nhận bản điện tử, thông thường sẽ không phát sinh chi phí in, sao, chụp, gửi. Ngược lại, nếu yêu cầu bản giấy, bản sao chứng thực hoặc chuyển phát, nên chuẩn bị việc thanh toán theo mức chi phí thực tế mà cơ quan có thẩm quyền áp dụng.

Trong trường hợp cơ quan nhà nước yêu cầu nộp một khoản tiền vượt quá chi phí thực tế hoặc đặt ra khoản thu không có căn cứ pháp lý, người yêu cầu có quyền đề nghị giải thích căn cứ thu và đối chiếu với khoản 1, khoản 2 Điều 12 Luật Tiếp cận thông tin 2016. Việc kiểm tra căn cứ pháp lý là cần thiết để bảo đảm cơ quan nhà nước không thu sai bản chất của khoản tiền. Đây cũng là bước quan trọng khi bảo vệ quyền tiếp cận thông tin trong thực tiễn.

Kết luận

Công dân không phải trả phí, lệ phí khi yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin theo nguyên tắc chung của Luật Tiếp cận thông tin 2016. Người yêu cầu chỉ phải thanh toán chi phí thực tế cho việc in, sao, chụp, gửi thông tin, và chỉ trong phạm vi pháp luật cho phép. Vì vậy, câu trả lời đúng là: không phải trả phí tiếp cận thông tin, nhưng có thể phải trả chi phí thực tế phát sinh từ cách thức nhận thông tin.

Tài liệu tham khảo

• Luật Tiếp cận thông tin 2016.
• Nghị định số 13/2018/NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Tiếp cận thông tin.
• Bộ Tài chính, Thông tư số 126/2026/TT-BTC quy định chi phí in, sao, chụp và gửi thông tin.
• Bộ Tư pháp, tài liệu hướng dẫn và hỏi đáp về Luật Tiếp cận thông tin.
• Cổng thông tin pháp luật và các bài viết chuyên đề về tiếp cận thông tin công khai.