Quyền giám sát của công dân đối với chính quyền địa phương

Công dân có quyền giám sát hoạt động của chính quyền địa phương

Pháp luật Việt Nam công nhận quyền giám sát của công dân đối với hoạt động của chính quyền địa phương như một biểu hiện của quyền làm chủ của Nhân dân. Quyền này được thể hiện tập trung trong cơ chế thực hiện dân chủ ở cơ sở, nơi người dân trực tiếp kiểm tra, theo dõi và giám sát việc tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật của chính quyền địa phương ở cấp cơ sở. Nội dung giám sát không phải là quyền can thiệp hành chính vào hoạt động quản lý nhà nước, mà là quyền kiểm soát bằng phương thức pháp lý đối với tính hợp pháp, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của bộ máy công quyền.

Ở bình diện hiến định, quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân được bảo đảm bằng các cơ chế pháp luật cụ thể. Trên nền tảng đó, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022 thiết lập khung pháp lý trực tiếp cho việc công dân kiểm tra, giám sát ở cộng đồng dân cư. Đây là cơ sở quan trọng nhất để xác định rằng công dân không chỉ được quan sát hoạt động của chính quyền địa phương, mà còn có quyền giám sát theo trình tự luật định.

Cơ sở pháp lý hiện hành về quyền giám sát

Theo khoản 2 Điều 6 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, công dân có quyền kiểm tra, giám sát việc thực hiện dân chủ ở cơ sở và việc thực hiện chính sách, pháp luật của chính quyền địa phương cấp xã, cán bộ, công chức cấp xã, người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố. Theo khoản 1 Điều 25 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, công dân kiểm tra việc thực hiện các nội dung mà Nhân dân đã bàn và quyết định theo Điều 15 của Luật này.

Theo khoản 1 Điều 24 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, công dân giám sát việc tổ chức thực hiện dân chủ ở cơ sở và việc thực hiện chính sách, pháp luật của chính quyền địa phương cấp xã, cán bộ, công chức cấp xã, người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố. Theo khoản 2 Điều 24 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, việc giám sát được thực hiện thông qua quan sát, tìm hiểu, tiếp xúc, thu thập thông tin và các phương thức hợp pháp khác do pháp luật quy định. Các quy định này xác nhận một cách trực tiếp rằng công dân có quyền giám sát hoạt động của chính quyền địa phương trong phạm vi được luật định.

Phạm vi giám sát của công dân đối với chính quyền địa phương

Phạm vi giám sát của công dân tập trung trước hết vào cấp xã, phường, đặc khu, tức cấp chính quyền gần dân nhất. Đối tượng giám sát gồm việc thực hiện chính sách, pháp luật; việc tổ chức thực hiện dân chủ ở cơ sở; hành vi thi hành công vụ của cán bộ, công chức cấp xã; và hoạt động của người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở. Trong thực tiễn, công dân có thể giám sát các nội dung như công khai ngân sách, đầu tư công ở cơ sở, quản lý đất đai, trật tự xây dựng, giải quyết thủ tục hành chính, an sinh xã hội và sử dụng nguồn lực công.

Sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được áp dụng theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025, tổ chức bộ máy địa phương được tinh gọn theo hướng cấp tỉnh và cấp xã. Điều đó làm cho cấp xã trở thành tầng nấc trực tiếp nhất trong quan hệ giữa công dân với chính quyền địa phương ở địa bàn cơ sở. Vì vậy, cơ chế giám sát của công dân càng có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo đảm công khai, minh bạch và phòng ngừa lạm quyền ở nơi gần dân nhất.

Những phương thức giám sát hợp pháp mà công dân được sử dụng

Công dân không giám sát bằng biện pháp cưỡng chế, mà giám sát bằng các công cụ pháp lý được luật thừa nhận. Phổ biến nhất là quan sát hoạt động công vụ, tiếp cận thông tin công khai, yêu cầu giải trình theo cơ chế dân chủ ở cơ sở, phản ánh, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét. Theo Luật Tiếp cận thông tin 2016, công dân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin không thuộc diện bí mật nhà nước hoặc không bị hạn chế tiếp cận theo luật định.

Trong lĩnh vực phòng, chống tham nhũng, công dân còn có thể tham gia phát hiện, phản ánh, tố giác hành vi vi phạm pháp luật theo Luật Phòng, chống tham nhũng 2018. Bên cạnh đó, Luật Khiếu nại 2011 và Luật Tố cáo 2018 cung cấp cơ chế chính thức để cá nhân bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc cung cấp thông tin về hành vi vi phạm pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền. Các cơ chế này tạo thành mạng lưới pháp lý đồng bộ, giúp quyền giám sát của công dân đi vào thực chất.

Vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các thiết chế giám sát ở cơ sở

Quyền giám sát của công dân không tồn tại tách rời khỏi các thiết chế đại diện và tự quản ở cơ sở. Theo Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 2015, Mặt trận có chức năng giám sát và phản biện xã hội, là kênh tập hợp ý kiến Nhân dân và chuyển hóa giám sát của công dân thành sức mạnh tổ chức. Ở cấp cơ sở, các ban giám sát đầu tư của cộng đồng, ban thanh tra nhân dân và cơ chế hội nghị Nhân dân là công cụ hỗ trợ trực tiếp cho người dân theo dõi hoạt động của chính quyền địa phương.

Sự kết hợp giữa giám sát trực tiếp của công dân và giám sát thông qua tổ chức đại diện tạo ra cơ chế kiểm soát quyền lực nhiều tầng. Công dân có thể tự mình thực hiện giám sát hoặc kiến nghị thông qua Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên. Điều này làm cho quyền giám sát không chỉ là quyền cá nhân đơn lẻ, mà còn là một bộ phận của thiết chế dân chủ cơ sở.

Giới hạn pháp lý của quyền giám sát

Quyền giám sát của công dân là quyền hợp pháp nhưng không phải là quyền tùy nghi vô hạn. Việc giám sát phải tuân thủ pháp luật, tôn trọng bí mật nhà nước, bí mật đời sống riêng tư, bí mật kinh doanh và quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân khác. Công dân không được nhân danh giám sát để cản trở hoạt động công vụ, phát tán thông tin sai sự thật hoặc xâm phạm an ninh, trật tự công cộng.

Vì vậy, giá trị pháp lý của giám sát nằm ở tính đúng thẩm quyền, đúng trình tự và đúng mục đích. Khi phát hiện vi phạm, công dân cần sử dụng đúng cơ chế tương ứng như kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo hoặc yêu cầu cung cấp thông tin. Cách tiếp cận này bảo đảm quyền giám sát được thực thi trong khuôn khổ nhà nước pháp quyền, đồng thời giữ được tính khách quan và hiệu quả.

Kết luận

Công dân có quyền giám sát hoạt động của chính quyền địa phương, nhưng quyền này được thực hiện theo cơ chế và phạm vi do pháp luật quy định. Trọng tâm của quyền giám sát hiện nay nằm ở cấp xã, phường, đặc khu, nơi người dân có điều kiện theo dõi trực tiếp việc tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật và dân chủ ở cơ sở. Khi được sử dụng đúng pháp luật, quyền giám sát trở thành công cụ quan trọng để kiểm soát quyền lực, phòng ngừa vi phạm và củng cố tính công khai, minh bạch của chính quyền địa phương.

Tài liệu tham khảo

• Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022.
• Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025.
• Luật Khiếu nại 2011.
• Luật Tố cáo 2018.
• Luật Tiếp cận thông tin 2016.
• Luật Phòng, chống tham nhũng 2018.