Tra cứu di chúc do công chứng viên hoặc người làm chứng giữ: quyền của thân nhân

Cơ sở pháp lý về việc lưu giữ và công bố di chúc

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết theo quy định tại Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015. Pháp luật thừa nhận nhiều hình thức di chúc, trong đó có di chúc bằng văn bản có người làm chứng, di chúc có công chứng và di chúc được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng theo quy định của Bộ luật Dân sự và Luật Công chứng 2024.

Đối với di chúc có công chứng, công chứng viên xác nhận tính xác thực, hợp pháp của giao dịch theo Luật Công chứng 2024. Đối với di chúc bằng văn bản có người làm chứng, người làm chứng có vai trò xác nhận việc lập di chúc trong điều kiện luật định theo Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015. Việc lưu giữ bản di chúc tại công chứng viên hoặc người làm chứng không làm phát sinh quyền tự do tra cứu của thân nhân nếu người lập di chúc chưa cho phép hoặc pháp luật chưa có căn cứ mở niêm kín di chúc.

Thân nhân có được tự do tra cứu di chúc đang được giữ hay không

Thân nhân không có quyền mặc nhiên yêu cầu công chứng viên hoặc người làm chứng cung cấp nội dung bản di chúc đang được giữ chỉ vì quan hệ huyết thống hoặc quan hệ gia đình. Nội dung di chúc thuộc phạm vi ý chí riêng tư của người lập di chúc và được bảo vệ bởi nguyên tắc tôn trọng quyền định đoạt tài sản của cá nhân theo Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, khi người lập di chúc còn sống, việc tiếp cận bản di chúc chỉ thực hiện theo sự đồng ý của chính người lập di chúc.

Chỉ khi người lập di chúc đã chết, thân nhân hoặc người có quyền lợi liên quan mới được đặt vấn đề công bố, sử dụng hoặc xác minh di chúc theo đúng trình tự pháp luật. Trong giai đoạn này, trọng tâm không phải là “tra cứu tự do” mà là “yêu cầu công bố di chúc” hoặc “xác minh di chúc được lưu giữ ở đâu, do ai giữ, và có hợp lệ hay không”.

Người thân tra cứu di chúc qua công chứng viên bằng cách nào

1. Xác định nơi lập hoặc nơi lưu giữ di chúc

Người thân trước hết cần xác định di chúc có được công chứng hoặc được gửi giữ tại tổ chức hành nghề công chứng hay không. Nếu người lập di chúc từng công chứng di chúc hoặc yêu cầu lưu giữ di chúc, thông tin thường được quản lý trong hồ sơ công chứng của tổ chức hành nghề công chứng đó. Trong thực tiễn, việc liên hệ trực tiếp với tổ chức đã thực hiện công chứng là bước đầu tiên và đúng thẩm quyền.

2. Nộp yêu cầu công bố hoặc xác minh di chúc

Sau khi người lập di chúc chết, người thân có thể gửi văn bản đề nghị tổ chức hành nghề công chứng kiểm tra hồ sơ lưu giữ di chúc và thực hiện công bố di chúc theo trình tự Luật Công chứng 2024. Hồ sơ yêu cầu thường gồm giấy tờ chứng minh người lập di chúc đã chết, giấy tờ chứng minh quan hệ hoặc quyền lợi liên quan, cùng yêu cầu cụ thể về việc công bố hoặc cấp bản sao theo thẩm quyền. Công chứng viên chỉ giải quyết trong giới hạn pháp luật cho phép và căn cứ vào hồ sơ lưu trữ hợp lệ.

3. Chỉ có thể tiếp cận theo phạm vi được phép

Việc tra cứu không đồng nghĩa với việc được nhận toàn bộ tài liệu lưu trữ nội bộ. Thân nhân chỉ được tiếp cận nội dung cần thiết để phục vụ việc công bố, giải quyết thừa kế hoặc xác định hiệu lực di chúc. Các tài liệu khác trong hồ sơ công chứng vẫn chịu chế độ bảo mật nghề nghiệp theo Luật Công chứng 2024 và quy định về lưu trữ hồ sơ công chứng.

Người làm chứng giữ bản di chúc: thân nhân tra cứu thế nào

Khi bản di chúc được giao cho người làm chứng giữ, người làm chứng chỉ đóng vai trò xác nhận việc lập di chúc chứ không trở thành chủ thể có quyền định đoạt nội dung di chúc. Thân nhân muốn tra cứu cần liên hệ trực tiếp với người làm chứng, xuất trình giấy tờ chứng minh người lập di chúc đã chết và yêu cầu cung cấp bản di chúc hoặc xác nhận việc lưu giữ. Người làm chứng chỉ được giao nộp hoặc cung cấp bản di chúc khi việc đó phù hợp với ý chí của người lập di chúc, hoặc khi có căn cứ pháp lý rõ ràng phục vụ việc giải quyết thừa kế.

Nếu người làm chứng từ chối hoặc đã mất liên lạc, thân nhân cần tìm thêm căn cứ từ các nguồn hợp pháp khác như tổ chức công chứng, hồ sơ của người để lại di sản, giấy tờ cá nhân, hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp thừa kế. Trong tranh chấp, Tòa án có thẩm quyền thu thập, đánh giá chứng cứ để xác định di chúc có tồn tại, hợp lệ hay không.

Giới hạn pháp lý đối với việc tiết lộ nội dung di chúc

Pháp luật về dân sự và công chứng đặt ra giới hạn rõ đối với việc tiết lộ thông tin di chúc. Công chứng viên có nghĩa vụ giữ bí mật thông tin trong hồ sơ công chứng; người làm chứng cũng không được tự ý công bố nội dung di chúc nếu chưa đến thời điểm, chưa có căn cứ hợp pháp, hoặc trái với ý chí của người lập di chúc. Nguyên tắc này nhằm bảo vệ quyền riêng tư, quyền định đoạt tài sản và phòng ngừa can thiệp không đúng vào ý chí cuối cùng của người để lại di sản.

Do đó, câu hỏi “người thân có thể tra cứu thế nào” cần được hiểu đúng: thân nhân không tra cứu theo nghĩa truy cập tự do, mà tra cứu bằng thủ tục yêu cầu công bố, xác minh, hoặc cấp bản sao theo thẩm quyền sau khi đáp ứng điều kiện pháp luật. Nếu có tranh chấp, con đường phù hợp là yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết thay vì đòi tiếp cận trực tiếp không điều kiện.

Khuyến nghị thực hành khi cần tìm di chúc

Trước hết, cần thu thập giấy tờ chứng minh quan hệ, giấy chứng tử, và mọi dấu hiệu về nơi lập di chúc, văn phòng công chứng, nhân chứng, hoặc người giữ giấy tờ của người đã mất. Tiếp theo, gửi yêu cầu bằng văn bản đến tổ chức hành nghề công chứng nơi nghi ngờ có lưu giữ di chúc, đồng thời liên hệ người làm chứng nếu biết rõ danh tính. Nếu di chúc liên quan đến tài sản lớn hoặc có mâu thuẫn giữa các đồng thừa kế, nên chuẩn bị phương án khởi kiện hoặc yêu cầu Tòa án hỗ trợ thu thập chứng cứ.

Trong mọi trường hợp, việc tra cứu phải đặt trên nền tảng tôn trọng ý chí của người lập di chúc và tuân thủ chế độ bảo mật thông tin công chứng. Cách tiếp cận đúng sẽ giúp gia đình xác minh di chúc nhanh hơn, giảm xung đột và hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình khai nhận hoặc phân chia di sản.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Công chứng 2024.
• Nghị định và văn bản hướng dẫn thi hành Luật Công chứng 2024 về lưu trữ, công bố và quản lý hồ sơ công chứng.
• Các quy định về thừa kế theo Bộ luật Dân sự 2015.
• Tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ công chứng của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.