Công an thu giữ tài sản không liên quan vụ án: thủ tục yêu cầu trả lại

Cơ sở pháp lý về việc trả lại tài sản bị thu giữ

Trong tố tụng hình sự, nguyên tắc xử lý tài sản bị thu giữ là chỉ giữ lại những gì thực sự cần thiết cho việc xác minh sự thật vụ án, còn tài sản không phải là vật chứng hoặc không còn cần thiết thì phải được trả lại. Theo điểm a khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cơ quan có thẩm quyền phải trả ngay tài sản đã bị thu giữ, tạm giữ nhưng không phải vật chứng cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Theo điểm b khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, vật chứng phải được trả lại nếu việc trả không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án và thi hành án.

Khái niệm vật chứng được xác định tại Điều 89 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Chỉ những đồ vật, tiền, tài liệu, dữ liệu điện tử có liên quan trực tiếp đến tội phạm, người phạm tội, hoặc cần dùng để chứng minh tình tiết vụ án mới được coi là vật chứng. Do đó, nếu tài sản bị thu giữ không đáp ứng tiêu chí này, việc tiếp tục giữ là không có cơ sở tố tụng.

Chủ sở hữu có quyền yêu cầu trả lại trong những trường hợp nào

Chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp có quyền yêu cầu trả lại khi tài sản bị thu giữ không phải vật chứng, hoặc là vật chứng nhưng đã không còn cần thiết cho điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Theo điểm a và điểm b khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tiêu chí quyết định nằm ở mối liên hệ của tài sản với vụ án và tác động của việc hoàn trả đối với quá trình tố tụng. Nếu cơ quan tiến hành tố tụng chưa chứng minh được sự cần thiết phải tiếp tục giữ tài sản, chủ thể có quyền yêu cầu hoàn trả ngay.

Trường hợp tài sản là tiền, giấy tờ có giá, điện thoại, phương tiện đi lại, máy móc, hồ sơ doanh nghiệp hoặc tài sản sinh hoạt cá nhân, người yêu cầu cần làm rõ tài sản đó thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình và không phải công cụ, phương tiện phạm tội, đối tượng chiếm đoạt, hay vật chứng cần bảo quản. Đối với tài sản đồng sở hữu hoặc tài sản của bên thứ ba, cần chứng minh phần quyền sở hữu riêng để tránh bị xử lý như tài sản của người bị tố tụng.

Ai có thẩm quyền quyết định trả lại tài sản

Thẩm quyền xử lý tài sản thay đổi theo giai đoạn tố tụng. Trong giai đoạn điều tra, cơ quan điều tra hoặc thủ trưởng cơ quan điều tra thực hiện việc xem xét, đề xuất và ra quyết định theo thẩm quyền tố tụng. Trong giai đoạn truy tố, Viện kiểm sát có quyền kiểm sát, yêu cầu khắc phục vi phạm và quyết định theo thẩm quyền được luật giao. Trong giai đoạn xét xử, Tòa án quyết định việc xử lý vật chứng, tài sản trong bản án hoặc quyết định của mình theo Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Vì vậy, người dân không nên chỉ gửi một nơi duy nhất rồi chờ đợi. Cần xác định đúng cơ quan đang thụ lý vụ án, đúng giai đoạn tố tụng và đúng người có thẩm quyền ký quyết định để việc yêu cầu trả lại được giải quyết nhanh và có giá trị pháp lý.

Hồ sơ yêu cầu trả lại tài sản cần chuẩn bị

Hồ sơ nên thể hiện rõ ba nhóm thông tin: căn cứ thu giữ, căn cứ chứng minh quyền sở hữu, và lý do đề nghị trả lại. Đơn yêu cầu cần ghi rõ họ tên, địa chỉ, số căn cước công dân, số vụ án hoặc số hồ sơ làm việc, mô tả tài sản, thời điểm bị thu giữ, cơ quan đang giữ, và yêu cầu cụ thể là trả lại toàn bộ hay một phần tài sản.

Tài liệu kèm theo thường gồm biên bản thu giữ, quyết định tạm giữ hoặc biên bản niêm phong, giấy tờ mua bán, hóa đơn, giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm, chứng từ chuyển khoản, giấy tờ chứng minh tài sản riêng, hợp đồng, văn bản ủy quyền, và các tài liệu thể hiện tài sản không liên quan đến hành vi bị điều tra. Nếu tài sản thuộc doanh nghiệp, cần nộp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, tài liệu phân định tài sản của pháp nhân với tài sản cá nhân của người đại diện.

Trình tự yêu cầu trả lại tài sản

Bước đầu tiên là làm đơn yêu cầu trả lại tài sản gửi trực tiếp đến cơ quan đang tạm giữ. Đơn cần trình bày ngắn gọn, chặt chẽ, nêu rõ căn cứ pháp luật và đề nghị trả lại theo điểm a khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 nếu tài sản không phải vật chứng, hoặc theo điểm b khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 nếu tài sản là vật chứng nhưng không còn cần giữ. Người yêu cầu nên xin xác nhận đã nộp đơn hoặc gửi qua đường văn thư để bảo đảm chứng cứ về việc đã yêu cầu.

Bước tiếp theo là theo dõi việc giải quyết và đề nghị trả lời bằng văn bản. Nếu cơ quan đang giữ tài sản chậm giải quyết, từ chối không nêu lý do, hoặc tiếp tục giữ mà không chứng minh được căn cứ pháp luật, người có quyền lợi bị ảnh hưởng có thể thực hiện quyền khiếu nại theo Chương XXXIII Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Khi cần, có thể gửi đơn đến thủ trưởng cơ quan đang thụ lý, Viện kiểm sát cùng cấp hoặc cơ quan cấp trên trực tiếp để được xem xét theo đúng thẩm quyền.

Phân biệt yêu cầu trả lại tài sản với khiếu nại hành vi tố tụng

Yêu cầu trả lại tài sản là đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng ban hành quyết định hoàn trả tài sản vì không còn căn cứ giữ. Khiếu nại là thủ tục pháp lý dùng để yêu cầu xem xét lại hành vi, quyết định tố tụng trái pháp luật, trong đó có việc giữ tài sản quá phạm vi cần thiết hoặc không giải quyết yêu cầu đúng hạn. Hai thủ tục này có thể đi cùng nhau nhưng không thay thế cho nhau.

Nếu cơ quan đang giữ tài sản chỉ trì hoãn mà không ra quyết định, người có quyền lợi hợp pháp nên đồng thời yêu cầu giải quyết và khiếu nại về việc chậm giải quyết. Cách tiếp cận này giúp tạo áp lực pháp lý đúng trình tự và tăng khả năng bảo vệ quyền tài sản.

Những lý do thường khiến yêu cầu bị từ chối

Yêu cầu trả lại thường bị từ chối khi tài sản được xác định là vật chứng đang cần giám định, đối chất, định giá, hoặc dùng để chứng minh hành vi phạm tội. Yêu cầu cũng bị bác khi tài sản là công cụ, phương tiện phạm tội, tài sản do phạm tội mà có, hoặc tài sản có tranh chấp về quyền sở hữu chưa được làm rõ. Trong các trường hợp này, việc trả lại ngay sẽ làm ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án.

Một lý do khác là hồ sơ chứng minh quyền sở hữu chưa đủ. Khi đó, người yêu cầu cần bổ sung chứng từ hợp pháp, làm rõ nguồn tiền, chuỗi giao dịch, người đứng tên sở hữu và mối liên hệ thực tế với tài sản bị giữ. Càng chứng minh được tài sản độc lập với hành vi bị điều tra, khả năng được hoàn trả càng cao.

Lưu ý về xử lý tài sản trong các vụ án có yếu tố thi hành án

Nếu tài sản sau này được tuyên dùng để bảo đảm thi hành án, bồi thường thiệt hại, trả lại cho bị hại hoặc xử lý theo bản án, thì việc hoàn trả sẽ tuân theo quyết định của bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật. Khi đó, yêu cầu trả lại phải được đặt trong tổng thể xử lý vật chứng, trách nhiệm dân sự và thi hành án theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và pháp luật thi hành án tương ứng. Vì vậy, người sở hữu cần theo dõi sát quá trình tố tụng để kịp thời nộp chứng cứ và ý kiến bảo vệ quyền của mình trước khi Tòa án ra phán quyết.

Đối với tài sản không thuộc diện thi hành án, không phải vật chứng và không còn lý do tiếp tục giữ, cơ quan đang thụ lý phải trả lại theo đúng nguyên tắc tôn trọng quyền sở hữu hợp pháp. Việc kéo dài thời gian giữ tài sản mà không có căn cứ sẽ xâm phạm quyền tài sản và có thể làm phát sinh trách nhiệm bồi thường nếu có thiệt hại theo quy định pháp luật hiện hành.

Mẫu hướng tiếp cận thực tiễn

Trong thực tiễn, người dân nên chuẩn bị một bộ hồ sơ ngắn gọn nhưng đầy đủ, gồm đơn yêu cầu, giấy tờ chứng minh sở hữu và bản sao biên bản thu giữ. Khi nộp, nên ghi rõ đề nghị trả lời bằng văn bản trong thời hạn hợp lý và lưu lại tài liệu nộp hồ sơ. Nếu sau thời gian chờ mà không có phản hồi, cần chuyển sang khiếu nại để bảo vệ quyền lợi.

Trường hợp tài sản có giá trị lớn, liên quan doanh nghiệp, hoặc đang bị giữ trong vụ án phức tạp, nên yêu cầu luật sư hoặc người đại diện hợp pháp tham gia để rà soát căn cứ pháp lý, chuẩn hóa tài liệu và làm việc trực tiếp với cơ quan tố tụng. Cách làm này giúp tránh việc đơn bị trả lại vì thiếu chứng cứ hoặc sai thẩm quyền.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, đặc biệt Điều 89 và Điều 106.
• Bộ luật Dân sự 2015, các quy định về quyền sở hữu và bảo vệ quyền sở hữu.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, các quy định về xử lý vật, tiền liên quan tội phạm.
• Luật Khiếu nại 2011, quy định về trình tự khiếu nại quyết định, hành vi hành chính và hành vi tố tụng.
• Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, quy định về bồi thường khi thu giữ, tạm giữ tài sản trái pháp luật.