Con trên 7 tuổi có quyền chọn sống với cha hoặc mẹ sau ly hôn không?

Con trên 7 tuổi có được tự chọn sống với cha hoặc mẹ không?

Trong pháp luật Việt Nam, con từ đủ 07 tuổi trở lên không có quyền tuyệt đối tự quyết định sẽ sống với cha hay mẹ sau ly hôn. Tuy vậy, nguyện vọng của trẻ là yếu tố bắt buộc phải được Tòa án xem xét khi quyết định người trực tiếp nuôi con. Cách hiểu đúng là trẻ được bày tỏ ý chí, còn quyết định cuối cùng vẫn thuộc về Tòa án trên cơ sở lợi ích tốt nhất của con.

Cơ sở pháp lý trực tiếp là quy định tại khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: khi vợ chồng ly hôn, nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con. Quy định này cho thấy pháp luật tôn trọng sự phát triển nhận thức của trẻ, nhưng không trao cho trẻ quyền định đoạt hoàn toàn vấn đề cư trú sau ly hôn.

Cơ sở pháp lý hiện hành về việc giao con sau ly hôn

Theo khoản 1 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, sau khi ly hôn, cha mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục con chưa thành niên. Khoản 2 Điều 81 Luật này quy định: nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; con từ đủ 07 tuổi trở lên phải được xem xét nguyện vọng. Khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định con dưới 36 tháng tuổi thường được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.

Như vậy, khi giải quyết tranh chấp nuôi con, Tòa án không chỉ dựa vào ý kiến của trẻ mà còn xem xét toàn diện các điều kiện vật chất, tinh thần, môi trường sống, khả năng chăm sóc, giáo dục và sự ổn định của mỗi bên. Tinh thần xuyên suốt của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 là bảo đảm quyền lợi tốt nhất của trẻ, không phải ưu tiên tuyệt đối theo ý chí chủ quan của cha, mẹ hoặc của đứa trẻ.

Nguyện vọng của con được xem xét như thế nào?

Với con từ đủ 07 tuổi trở lên, Tòa án thường ghi nhận trực tiếp ý kiến của trẻ trong quá trình giải quyết vụ án. Nguyện vọng này có thể được thể hiện bằng lời trình bày trước Tòa hoặc bằng các hình thức tố tụng phù hợp để bảo đảm tính khách quan, tự nguyện và hạn chế tác động từ cha mẹ. Việc lấy ý kiến nhằm xác định mong muốn thực sự của trẻ, đồng thời đánh giá mức độ phù hợp của nguyện vọng đó với lợi ích lâu dài của con.

Nguyện vọng của trẻ không có giá trị bắt buộc đối với Tòa án nếu việc lựa chọn theo ý chí của trẻ làm phương hại đến quyền lợi của con. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án sẽ đối chiếu ý kiến của trẻ với điều kiện chăm sóc thực tế của mỗi bên, mức độ gắn bó tình cảm, khả năng bảo đảm học tập, chỗ ở, sức khỏe, đạo đức và sự ổn định tâm lý. Khi có dấu hiệu một bên tác động, ép buộc hoặc lôi kéo trẻ, Tòa án không coi nguyện vọng đó là yếu tố quyết định.

Trường hợp nào Tòa án không giao con theo đúng nguyện vọng của trẻ?

Tòa án có thể không giao con cho người mà trẻ mong muốn sống cùng nếu người đó không đủ điều kiện trực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục con. Điều này xảy ra khi có căn cứ cho thấy môi trường sống không bảo đảm an toàn, người nuôi con thiếu khả năng chăm sóc, có hành vi bạo lực, bỏ mặc con hoặc không bảo đảm điều kiện học tập, sinh hoạt thiết yếu. Khi đó, dù trẻ có nguyện vọng rõ ràng, Tòa án vẫn phải ưu tiên bảo vệ quyền lợi của trẻ.

Trường hợp còn lại là khi nguyện vọng của trẻ xuất phát từ tác động tâm lý nhất thời hoặc bị chi phối bởi xung đột giữa cha mẹ. Pháp luật không coi ý chí của trẻ là yếu tố duy nhất, bởi mục đích của việc giao con là xác lập người trực tiếp nuôi có khả năng tạo ra môi trường phát triển ổn định và lành mạnh nhất cho trẻ. Đây là điểm khác biệt giữa quyền được lựa chọn và quyền được lắng nghe.

Có được thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi đã có bản án ly hôn không?

Việc thay đổi người trực tiếp nuôi con được giải quyết theo Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Theo đó, cha mẹ có thể thỏa thuận về việc thay đổi người nuôi con nếu thỏa thuận đó phù hợp với lợi ích của con; nếu không thỏa thuận được thì Tòa án giải quyết khi người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện để chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Đối với con từ đủ 07 tuổi trở lên, nguyện vọng của con tiếp tục là yếu tố phải được xem xét.

Vì vậy, nếu sau ly hôn trẻ muốn chuyển sang sống với cha hoặc mẹ, mong muốn này không tự động làm thay đổi người nuôi con. Cần có căn cứ pháp lý để Tòa án xem xét lại, đặc biệt là khi việc thay đổi đáp ứng tốt hơn lợi ích của trẻ và bảo đảm sự ổn định trong đời sống của con.

Ý nghĩa pháp lý của quy định đối với quyền trẻ em

Quy định phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên phản ánh nguyên tắc tôn trọng tiếng nói của trẻ em trong những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của các em. Đây là sự kết hợp giữa quyền trẻ em và nguyên tắc bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ trong pháp luật hôn nhân và gia đình. Nhờ đó, trẻ được ghi nhận như một chủ thể có ý chí, nhưng vẫn được bảo vệ trước các quyết định có thể gây bất lợi cho sự phát triển của mình.

Về mặt thực tiễn, quy định này cũng buộc cha mẹ phải cân nhắc kỹ lưỡng khi tranh chấp nuôi con sau ly hôn. Thay vì xem con là đối tượng để giành quyền, pháp luật yêu cầu đặt sự phát triển toàn diện của con lên trên mâu thuẫn cá nhân giữa cha mẹ.

Kết luận

Con từ đủ 07 tuổi trở lên không có quyền tuyệt đối chọn sống với cha hoặc mẹ sau ly hôn, nhưng có quyền được Tòa án xem xét nguyện vọng một cách thực chất. Quyết định cuối cùng vẫn do Tòa án đưa ra theo nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của con, căn cứ vào khoản 1, khoản 2 và khoản 3 Điều 81, cùng Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Do đó, ý kiến của trẻ là một căn cứ quan trọng, nhưng không phải là căn cứ duy nhất và không mang tính bắt buộc đối với Tòa án.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Tài liệu hướng dẫn thi hành pháp luật của Bộ Tư pháp về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau ly hôn.
• Một số bài viết chuyên môn của các tổ chức hành nghề luật sư về quyền nuôi con sau ly hôn tại Việt Nam.