Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ khi con sinh bằng hỗ trợ sinh sản

Cơ sở pháp lý của việc xác định cha mẹ khi con sinh bằng hỗ trợ sinh sản

Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là nhóm phương pháp y học được sử dụng để giải quyết vô sinh, hiếm muộn hoặc hỗ trợ việc mang thai theo điều kiện pháp luật cho phép. Trong quan hệ gia đình, vấn đề trọng tâm không chỉ là sự ra đời của đứa trẻ mà còn là việc xác lập đúng tư cách pháp lý của cha, mẹ và con. Đây là tiền đề để bảo đảm quyền được khai sinh, quyền được chăm sóc, quyền thừa kế, nghĩa vụ cấp dưỡng và các quyền, nghĩa vụ nhân thân khác. Hệ thống quy phạm hiện hành chủ yếu được xác lập trong Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Nghị định 10/2015/NĐ-CP.

Về nguyên tắc chung, pháp luật đặt kỹ thuật hỗ trợ sinh sản trong mối liên hệ trực tiếp với chế định xác định cha, mẹ, con. Theo khoản 1 Điều 93 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, trong trường hợp người vợ sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thì việc xác định cha, mẹ được áp dụng theo quy định tại Điều 88 của Luật này. Quy định này thể hiện rõ quan điểm lập pháp: kỹ thuật hỗ trợ sinh sản không làm thay đổi bản chất của quan hệ huyết thống và quan hệ hôn nhân, nếu việc sinh con được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật.

Xác định cha mẹ trong trường hợp người vợ sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Điều 88 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 thiết lập cơ chế suy đoán pháp lý về con chung của vợ chồng. Theo đó, con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân là con chung của vợ chồng; con sinh ra trong thời hạn 300 ngày kể từ thời điểm chấm dứt hôn nhân cũng được coi là con do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân; và con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn nhưng được cha mẹ thừa nhận là con chung của vợ chồng. Khi người vợ sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, quy định này được áp dụng để xác định tư cách cha mẹ đối với đứa trẻ.

Như vậy, nếu người vợ thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản trong thời kỳ hôn nhân, đứa trẻ sinh ra được xác định là con chung của vợ chồng. Người chồng trong quan hệ hôn nhân được xác lập tư cách cha hợp pháp, trừ trường hợp có căn cứ pháp luật làm thay đổi việc xác định này. Cách tiếp cận đó bảo vệ sự ổn định của quan hệ gia đình, đồng thời hạn chế tranh chấp phát sinh từ yếu tố kỹ thuật y học.

Nghị định 10/2015/NĐ-CP là văn bản chuyên ngành quy định về sinh con bằng kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm và điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo. Văn bản này góp phần cụ thể hóa quy trình, điều kiện và trách nhiệm của cơ sở y tế, qua đó tạo khung pháp lý để việc xác định cha mẹ được đặt trên nền tảng hợp pháp. Trong thực tiễn, các giấy tờ y tế, hồ sơ thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và giấy khai sinh là những căn cứ quan trọng để cơ quan hộ tịch giải quyết thủ tục liên quan.

Trường hợp người phụ nữ độc thân sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Khoản 2 Điều 93 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định rõ: trong trường hợp người phụ nữ sống độc thân sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thì người phụ nữ đó là mẹ của con được sinh ra. Đây là quy định xác định trực tiếp quan hệ mẹ - con trên cơ sở sự kiện sinh đẻ và ý chí pháp luật, không phụ thuộc vào quan hệ hôn nhân. Quy định này bảo đảm quyền làm mẹ của người phụ nữ độc thân trong phạm vi pháp luật cho phép.

Hệ quả pháp lý của quy định này là đứa trẻ có đầy đủ địa vị pháp lý của con do người mẹ hợp pháp sinh ra, được đăng ký khai sinh, được chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và được bảo đảm các quyền nhân thân, quyền tài sản theo pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình. Đồng thời, người mẹ đơn thân cũng gánh vác đầy đủ nghĩa vụ của cha mẹ đối với con theo quy định chung của pháp luật. Trong trường hợp này, việc xác định cha của đứa trẻ không đương nhiên phát sinh từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản nếu không có căn cứ pháp luật khác.

Quan hệ với người cho tinh trùng, noãn hoặc phôi

Khoản 3 Điều 93 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 khẳng định việc sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản không làm phát sinh quan hệ cha, mẹ và con giữa người cho tinh trùng, cho noãn, cho phôi với người con được sinh ra. Đây là nguyên tắc có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ tính ổn định của chế độ gia đình và ngăn chặn các tranh chấp yêu cầu nhận con, đòi quyền cha mẹ từ người hiến tặng vật chất di truyền.

Về phương diện pháp lý, người cho tinh trùng, noãn hoặc phôi không có quyền đòi xác lập quan hệ cha mẹ - con với đứa trẻ sinh ra từ việc hiến tặng. Tương ứng, họ cũng không phát sinh nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng hay các nghĩa vụ nhân thân khác đối với đứa trẻ. Cơ chế này phân biệt rạch ròi giữa quan hệ sinh học trong y học hỗ trợ sinh sản với quan hệ cha mẹ - con trong pháp luật hôn nhân và gia đình.

Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sinh bằng hỗ trợ sinh sản

Khi tư cách cha mẹ đã được xác định theo Điều 88 và Điều 93 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con được thực hiện như đối với mọi trường hợp con chung hợp pháp khác. Cha mẹ có quyền thương yêu, trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con; đồng thời có nghĩa vụ tôn trọng ý kiến của con khi con đạt độ tuổi và mức độ nhận thức phù hợp. Nghĩa vụ nuôi dưỡng, giáo dục và bảo đảm điều kiện phát triển toàn diện của con là nghĩa vụ pháp định, không phụ thuộc vào phương thức thụ thai.

Cha mẹ cũng có nghĩa vụ đăng ký khai sinh cho con, xác lập hộ tịch đầy đủ để con được hưởng quyền nhân thân cơ bản. Trong trường hợp cha mẹ ly hôn hoặc phát sinh tranh chấp nuôi con, việc giải quyết vẫn tuân theo nguyên tắc đặt lợi ích mọi mặt của con lên hàng đầu. Việc con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản không làm suy giảm địa vị pháp lý của đứa trẻ trong quan hệ gia đình.

Bên cạnh đó, quyền đại diện theo pháp luật, quyền quyết định nơi cư trú, quyền quản lý tài sản của con chưa thành niên và quyền, nghĩa vụ cấp dưỡng khi không trực tiếp nuôi con đều phát sinh theo quy định chung của pháp luật. Nếu cha mẹ lợi dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để né tránh nghĩa vụ với con thì hành vi đó vẫn phải bị xử lý theo cơ chế pháp luật tương ứng. Nguyên tắc xuyên suốt là quyền của trẻ em luôn được ưu tiên bảo vệ.

Những điểm cần lưu ý trong thực tiễn áp dụng

Thứ nhất, khi thực hiện thủ tục khai sinh, cơ quan hộ tịch cần căn cứ vào giấy tờ hợp lệ và thông tin về tình trạng hôn nhân, hồ sơ y tế liên quan nếu pháp luật yêu cầu. Việc ghi nhận cha, mẹ trong giấy khai sinh phải phù hợp với căn cứ xác định cha mẹ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Đây là khâu quan trọng để hạn chế tranh chấp phát sinh sau này.

Thứ hai, nếu có tranh chấp về xác định cha mẹ, việc giải quyết phải dựa trên quy định pháp luật về chứng cứ, hộ tịch, hôn nhân và gia đình, cùng các quy định chuyên ngành liên quan. Trong thực tế, các chứng cứ y tế, tình trạng hôn nhân tại thời điểm thụ thai và thời điểm sinh con có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, việc đánh giá chứng cứ phải luôn đặt trong khuôn khổ của nguyên tắc bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Thứ ba, kỹ thuật hỗ trợ sinh sản không phải là căn cứ để tạo lập quan hệ cha mẹ - con cho người hiến tặng. Vì vậy, mọi thỏa thuận trái với nguyên tắc này đều không làm phát sinh tư cách pháp lý cha mẹ. Đây là giới hạn pháp lý bắt buộc nhằm bảo đảm sự minh bạch của chế định hỗ trợ sinh sản và sự ổn định của quan hệ gia đình.

Kết luận

Pháp luật Việt Nam xác định rõ: con sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản vẫn được đặt trong khuôn khổ của chế định cha mẹ - con truyền thống, với các nguyên tắc riêng để phù hợp đặc thù y học. Trong trường hợp người vợ sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, việc xác định cha mẹ được thực hiện theo Điều 88 Luật Hôn nhân và gia đình 2014; người phụ nữ độc thân sinh con bằng kỹ thuật này là mẹ hợp pháp của đứa trẻ; và người cho tinh trùng, noãn hoặc phôi không phát sinh quan hệ cha mẹ - con với đứa trẻ. Từ đó, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con được bảo đảm đầy đủ, thống nhất và hướng tới lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Nghị định 10/2015/NĐ-CP quy định về sinh con bằng kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm và điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Trẻ em 2016.
• Luật Hộ tịch 2014.