Con nuôi, con riêng và con ngoài giá thú trong thừa kế

Khái quát về địa vị pháp lý của con nuôi, con riêng và con ngoài giá thú

Trong quan hệ gia đình và thừa kế, con nuôi, con riêng và con ngoài giá thú là ba nhóm chủ thể thường phát sinh tranh chấp do sự khác biệt giữa quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng và quan hệ hôn nhân. Pháp luật Việt Nam không xem các quan hệ này như những ranh giới tuyệt đối đối với quyền thừa kế, mà căn cứ chủ yếu vào việc xác lập tư cách người thừa kế theo luật hoặc theo di chúc. Tinh thần chung của pháp luật là bảo đảm bình đẳng giữa các con trong phạm vi quan hệ cha mẹ - con hợp pháp hoặc quan hệ nuôi dưỡng được pháp luật thừa nhận.

Đối với thừa kế, điểm mấu chốt không nằm ở tên gọi xã hội của người con, mà nằm ở việc quan hệ pháp lý đã được xác lập hay chưa. Nếu quan hệ cha mẹ - con được công nhận theo pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình, người con có thể thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Ngược lại, nếu chỉ là quan hệ xã hội không được chứng minh hoặc không được pháp luật công nhận, quyền thừa kế theo pháp luật không tự động phát sinh.

Con nuôi trong quan hệ thừa kế

Theo điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết, cùng với vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và con đẻ. Điều này thể hiện nguyên tắc con nuôi hợp pháp có địa vị thừa kế ngang với con đẻ trong phạm vi di sản của cha mẹ nuôi. Khi cha mẹ nuôi chết không để lại di chúc, con nuôi được hưởng phần di sản bằng với các đồng thừa kế cùng hàng theo nguyên tắc chia đều tại khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.

Theo Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau, đồng thời còn được hưởng thừa kế theo quy định về hàng thừa kế và thừa kế thế vị khi đáp ứng điều kiện luật định. Quy định này khẳng định quan hệ nuôi con nuôi hợp pháp làm phát sinh đầy đủ quyền thừa kế hai chiều giữa cha mẹ nuôi và con nuôi. Vì vậy, trong thực tiễn giải quyết di sản, giấy tờ về việc đăng ký nuôi con nuôi là căn cứ đặc biệt quan trọng để xác lập tư cách người thừa kế.

Trường hợp việc nhận nuôi không được đăng ký theo quy định của pháp luật về nuôi con nuôi, việc công nhận quyền thừa kế sẽ phụ thuộc vào chứng cứ chứng minh quan hệ nuôi dưỡng thực tế và căn cứ pháp lý liên quan. Tuy nhiên, để bảo đảm an toàn pháp lý, quan hệ nuôi con nuôi phải được xác lập đúng hình thức luật định. Khi đó, quyền hưởng di sản của con nuôi mới được bảo vệ ổn định và trực tiếp theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Con riêng của vợ hoặc chồng và quyền thừa kế

Con riêng là người con có quan hệ huyết thống với một bên vợ hoặc chồng trong quan hệ hôn nhân trước đó hoặc ngoài quan hệ hôn nhân hiện tại, nhưng không phải con chung của cả hai người. Pháp luật không mặc nhiên coi con riêng là người thừa kế của cha dượng, mẹ kế; quyền thừa kế chỉ phát sinh khi có thêm điều kiện pháp lý nhất định. Theo Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015, con riêng và bố dượng, mẹ kế chỉ được thừa kế di sản của nhau nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con.

Điều kiện “chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con” là điều kiện bắt buộc, nhằm phân biệt quan hệ gia đình thực chất với quan hệ hôn nhân hình thức. Nếu điều kiện này được chứng minh, con riêng có quyền thừa kế di sản của bố dượng, mẹ kế và ngược lại, đồng thời còn có thể được hưởng thừa kế thế vị theo quy định chung của Bộ luật Dân sự 2015. Nếu không có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng thực tế, con riêng không đương nhiên trở thành người thừa kế của bố dượng, mẹ kế theo pháp luật.

Cần phân biệt rõ: con riêng vẫn là con của cha mẹ đẻ mình và đương nhiên thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ theo điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Do đó, địa vị thừa kế của con riêng được xác định theo từng quan hệ cụ thể: với cha mẹ đẻ là quyền thừa kế đầy đủ; với cha dượng, mẹ kế là quyền thừa kế có điều kiện; còn với người khác trong gia đình thì phải căn cứ thêm quy định về di chúc hoặc các quan hệ pháp lý khác.

Con ngoài giá thú và quyền hưởng di sản

Con ngoài giá thú là cách gọi thông dụng đối với người con được sinh ra không trong thời kỳ hôn nhân hợp pháp của cha mẹ. Về bản chất pháp lý, nếu quan hệ cha mẹ - con được xác định hợp pháp thì người con này vẫn có đầy đủ quyền nhân thân và quyền tài sản như các con khác. Pháp luật hiện hành không phân biệt giá trị pháp lý của quyền thừa kế giữa con trong giá thú và con ngoài giá thú khi tư cách cha mẹ - con đã được xác lập.

Trong quan hệ thừa kế theo pháp luật, con ngoài giá thú thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ theo điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, với điều kiện quan hệ cha mẹ - con được chứng minh hoặc đã được xác nhận hợp pháp. Quyền hưởng di sản của người con không phụ thuộc vào tình trạng hôn nhân của cha mẹ tại thời điểm sinh ra, mà phụ thuộc vào việc người để lại di sản có được xác định là cha hoặc mẹ theo quy định pháp luật hay không. Khi đã có căn cứ xác định cha mẹ, người con được hưởng di sản bình đẳng với các con khác cùng hàng thừa kế.

Trong thực tiễn, tranh chấp thường phát sinh khi người để lại di sản không thừa nhận con hoặc hồ sơ hộ tịch không đầy đủ. Khi đó, việc yêu cầu xác định cha, mẹ, con là bước nền tảng để làm rõ tư cách thừa kế. Sau khi quan hệ huyết thống được xác lập, người con ngoài giá thú được bảo đảm quyền hưởng di sản theo nguyên tắc bình đẳng của Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

So sánh ba nhóm chủ thể trong thừa kế

Có thể khái quát sự khác nhau như sau: con nuôi hợp pháp có quyền thừa kế trực tiếp như con đẻ đối với cha mẹ nuôi; con riêng có quyền thừa kế đối với cha mẹ đẻ như mọi người con khác, còn đối với cha dượng, mẹ kế thì phải có điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng thực tế; con ngoài giá thú có quyền thừa kế như con trong giá thú nếu quan hệ cha mẹ - con được xác lập. Như vậy, yếu tố quyết định không phải là nhãn gọi xã hội mà là căn cứ pháp lý của quan hệ cha mẹ - con hoặc quan hệ nuôi dưỡng. Đây là tiêu chí bảo đảm sự ổn định của giao dịch thừa kế và hạn chế việc loại trừ quyền thừa kế một cách tùy tiện.

Trong thừa kế theo di chúc, ba nhóm chủ thể này cũng có thể được chỉ định hưởng di sản nếu người lập di chúc có ý chí để lại tài sản cho họ và di chúc đáp ứng điều kiện có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, ngay cả trong trường hợp không đủ điều kiện thừa kế theo pháp luật, người thừa kế vẫn có thể có quyền theo di chúc. Tuy nhiên, nếu thuộc trường hợp người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc thì pháp luật còn đặt ra giới hạn bảo vệ đối với một số chủ thể nhất định theo quy định chung của thừa kế.

Vấn đề chứng cứ và thực tiễn giải quyết tranh chấp

Trong các vụ án thừa kế có yếu tố con nuôi, con riêng hoặc con ngoài giá thú, chứng cứ giữ vai trò quyết định. Giấy khai sinh, giấy tờ nhận nuôi con nuôi, tài liệu đăng ký hộ tịch, chứng cứ về việc chăm sóc nuôi dưỡng và các tài liệu y tế, học tập, sinh hoạt là những căn cứ thường được sử dụng để chứng minh quan hệ pháp lý hoặc quan hệ thực tế. Khi chứng cứ đầy đủ, việc xác định hàng thừa kế và phần di sản được giải quyết theo trình tự rõ ràng.

Tranh chấp phức tạp nhất thường xuất hiện ở hai điểm: xác định quan hệ cha mẹ - con đối với con ngoài giá thú và chứng minh quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng đối với con riêng và bố dượng, mẹ kế. Nếu không chứng minh được các quan hệ này, yêu cầu thừa kế theo pháp luật khó được chấp nhận. Do đó, việc hoàn thiện hồ sơ hộ tịch, lưu giữ giấy tờ nhận nuôi con nuôi và chứng cứ về đời sống gia đình có ý nghĩa pháp lý trực tiếp.

Kết luận

Pháp luật thừa kế Việt Nam bảo vệ quyền của con nuôi, con riêng và con ngoài giá thú trên cơ sở bình đẳng và căn cứ pháp lý rõ ràng. Con nuôi hợp pháp có vị trí thừa kế đầy đủ như con đẻ đối với cha mẹ nuôi; con riêng được bảo vệ trong quan hệ với cha mẹ đẻ và có thể thừa kế cha dượng, mẹ kế khi đáp ứng điều kiện luật định; con ngoài giá thú vẫn được hưởng di sản nếu quan hệ cha mẹ - con được xác lập hợp pháp. Cách tiếp cận này bảo đảm sự công bằng trong phân chia di sản và hạn chế tối đa sự phân biệt đối xử trong quan hệ gia đình.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
• Luật Nuôi con nuôi 2010.
• Nghị định 19/2011/NĐ-CP hướng dẫn Luật Nuôi con nuôi.
• Các bản án và thực tiễn xét xử về tranh chấp thừa kế có yếu tố con nuôi, con riêng, con ngoài giá thú.