Cơ quan nhà nước thu phí ngoài danh mục công khai: người dân phản ánh ở đâu?

Bản chất pháp lý của việc thu phí ngoài danh mục công khai

Trong quản lý nhà nước về phí và lệ phí, nguyên tắc trọng tâm là chỉ được thu những khoản do luật định. Theo khoản 1 Điều 3 Luật Phí và lệ phí 2015, phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi được cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập hoặc tổ chức được giao cung cấp dịch vụ công thực hiện công việc, cung cấp dịch vụ theo quy định của pháp luật. Do đó, một khoản thu không có trong danh mục pháp luật cho phép, hoặc không được công khai đúng thẩm quyền, không thể tự mặc nhiên được coi là hợp pháp.

Khi phát sinh yêu cầu nộp tiền ngoài danh mục công khai, cần phân biệt giữa phí, lệ phí với các khoản thu khác như giá dịch vụ, chi phí xã hội hóa, hoặc khoản thu theo cơ chế thỏa thuận. Nếu cơ quan nhà nước yêu cầu nộp tiền nhưng không nêu được căn cứ pháp luật, không niêm yết công khai hoặc thu vượt mức được phép, người dân có quyền yêu cầu giải trình và từ chối nộp cho đến khi có căn cứ rõ ràng. Trường hợp đã nộp, người dân có quyền đề nghị hoàn trả và xử lý trách nhiệm đối với người, cơ quan thu sai.

Người dân nên phản ánh theo kênh nào?

Tùy tính chất vụ việc, người dân có thể chọn một hoặc nhiều kênh đồng thời. Nếu mục tiêu là buộc cơ quan đang thu sai phải xem xét lại hành vi thu tiền, có thể thực hiện khiếu nại theo khoản 1 Điều 2 Luật Khiếu nại 2011 đối với quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính trái pháp luật. Nếu mục tiêu là báo cho cơ quan có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm của cán bộ, công chức trong thực hiện công vụ, có thể thực hiện tố cáo theo khoản 1 Điều 2 Luật Tố cáo 2018.

Về thẩm quyền tiếp nhận ban đầu, người dân có thể gửi đơn hoặc trực tiếp phản ánh tại cơ quan đang thu phí, yêu cầu người đứng đầu đơn vị kiểm tra và trả lời bằng văn bản. Nếu cơ quan đó thuộc hệ thống hành chính, phản ánh tiếp theo nên gửi đến cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp hoặc cơ quan thanh tra cùng cấp. Trong nhiều vụ việc, cách làm hiệu quả nhất là nộp đồng thời cho đơn vị thu, cơ quan chủ quản và thanh tra để tránh kéo dài thời gian xử lý.

1. Cơ quan tiếp công dân

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Tiếp công dân 2013, công dân có quyền đến nơi tiếp công dân để trình bày khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh. Đây là đầu mối phù hợp khi người dân cần được hướng dẫn chuyển đơn đúng thẩm quyền hoặc cần lập biên bản tiếp nhận vụ việc. Cách phản ánh này đặc biệt hữu ích khi phát sinh tại trụ sở cơ quan hành chính, bộ phận một cửa, hoặc cơ sở cung cấp dịch vụ công.

2. Cơ quan thanh tra

Thanh tra là kênh phù hợp khi hành vi thu phí có dấu hiệu vi phạm pháp luật về quản lý tài chính, tài sản công, phí và lệ phí, hoặc có dấu hiệu lạm quyền, nhũng nhiễu. Người dân có thể gửi đến thanh tra của cơ quan quản lý trực tiếp, thanh tra sở, thanh tra bộ hoặc Thanh tra Chính phủ tùy cấp quản lý của đơn vị bị phản ánh. Cơ quan thanh tra có thẩm quyền kiểm tra hồ sơ, làm rõ căn cứ thu và kiến nghị xử lý trách nhiệm.

3. Cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp

Trong thực tế hành chính, cơ quan cấp trên trực tiếp thường có thẩm quyền chỉ đạo chấn chỉnh và xử lý sai phạm của đơn vị trực thuộc. Khi cơ quan cơ sở thu khoản tiền không công khai, người dân nên gửi đơn đến người đứng đầu cơ quan cấp trên để yêu cầu kiểm tra quy trình thu, sổ sách thu và căn cứ niêm yết. Kênh này phù hợp với các tình huống cần can thiệp nhanh để dừng hành vi thu sai.

4. Cổng dịch vụ công, đường dây nóng, hộp thư tiếp nhận phản ánh

Nhiều cơ quan nhà nước hiện có cổng tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và đường dây nóng công khai. Đây là kênh thuận tiện để ghi nhận nhanh tình trạng thu phí ngoài danh mục, nhất là khi người dân cần lưu dấu thời gian, tên đơn vị, tên người thu và nội dung trao đổi. Tuy nhiên, đối với vụ việc cần xác minh sâu hoặc yêu cầu hoàn trả tiền, vẫn nên gửi kèm đơn giấy hoặc đơn điện tử theo đúng biểu mẫu để bảo đảm giá trị xử lý.

Nên chọn khiếu nại hay tố cáo?

Khiếu nại phù hợp khi người dân bị tác động trực tiếp bởi một quyết định thu tiền hoặc hành vi hành chính yêu cầu nộp tiền sai quy định. Theo khoản 1 Điều 2 Luật Khiếu nại 2011, khiếu nại là việc đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính khi cho rằng quyết định hoặc hành vi đó trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Thủ tục này thích hợp nếu người dân muốn cơ quan sửa sai, hủy yêu cầu nộp tiền hoặc hoàn trả khoản đã thu.

Tố cáo phù hợp khi trọng tâm là hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ. Theo khoản 1 Điều 2 Luật Tố cáo 2018, tố cáo là việc công dân báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào. Nếu người thu cố tình yêu cầu nộp tiền ngoài quy định, gợi ý nộp tiền mặt không biên lai, hoặc gây khó dễ để buộc người dân phải nộp, tố cáo là kênh pháp lý cần được sử dụng.

Cần chuẩn bị gì khi phản ánh?

Hồ sơ phản ánh cần ngắn gọn nhưng đủ căn cứ. Người dân nên ghi rõ thời gian, địa điểm, tên cơ quan, tên người tiếp nhận, nội dung khoản tiền bị yêu cầu nộp, số tiền, hình thức thu và căn cứ mà cơ quan viện dẫn. Nếu có biên lai, giấy hẹn, ảnh chụp bảng niêm yết, đoạn ghi âm hợp pháp, tin nhắn hoặc email, cần lưu giữ đầy đủ để đối chiếu.

Đơn phản ánh nên nêu rõ yêu cầu: dừng thu, giải trình căn cứ pháp lý, hoàn trả tiền nếu đã thu, và xem xét trách nhiệm cá nhân liên quan. Khi cần bảo đảm hiệu lực xử lý, nên yêu cầu cơ quan nhận đơn đóng dấu tiếp nhận hoặc xác nhận trên hệ thống điện tử. Trường hợp hành vi có dấu hiệu cưỡng ép, đe dọa hoặc kéo dài giải quyết, người dân có thể phản ánh tiếp lên cơ quan thanh tra cấp cao hơn hoặc báo chí theo quy định pháp luật về tiếp cận thông tin và giám sát xã hội.

Hậu quả pháp lý đối với hành vi thu sai

Hành vi thu phí ngoài danh mục công khai có thể dẫn đến trách nhiệm hành chính, kỷ luật hoặc trách nhiệm khác tùy tính chất, mức độ vi phạm. Nếu việc thu sai làm phát sinh thiệt hại vật chất cho công dân, cơ quan có trách nhiệm phải xem xét hoàn trả và khắc phục hậu quả. Trong trường hợp có dấu hiệu lạm dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt hoặc buộc người dân nộp tiền trái phép, vụ việc còn có thể được chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xem xét trách nhiệm nghiêm khắc hơn theo pháp luật hình sự.

Về nguyên tắc quản lý, khoản thu không công khai không làm phát sinh nghĩa vụ nộp hợp pháp cho người dân. Trái lại, cơ quan nhà nước phải chứng minh được căn cứ pháp lý, thẩm quyền thu, mức thu, chế độ quản lý và việc niêm yết công khai. Đây là chuẩn mực quan trọng để bảo vệ quyền tài sản và phòng ngừa nhũng nhiễu trong giải quyết thủ tục hành chính.

Khuyến nghị thực tiễn cho người dân

Khi gặp yêu cầu nộp tiền ngoài danh mục, cần bình tĩnh yêu cầu xuất trình văn bản viện dẫn căn cứ thu và bảng niêm yết công khai. Nếu không được giải thích rõ, nên ghi nhận tên người yêu cầu, thời gian, nội dung trao đổi và nộp phản ánh ngay trong ngày. Không nên chỉ phản ánh bằng lời nói vì khó theo dõi kết quả xử lý.

Trong trường hợp vụ việc liên quan trực tiếp đến hồ sơ đang giải quyết, nên phản ánh song song theo ba hướng: đơn vị đang thu, cơ quan quản lý cấp trên và cơ quan thanh tra hoặc tiếp công dân. Cách làm này giúp tăng khả năng chặn hành vi thu sai, đồng thời tạo dấu vết pháp lý để bảo vệ quyền lợi nếu sau đó phát sinh tranh chấp. Nếu cần hoàn trả tiền, phải yêu cầu văn bản trả lời và chứng từ xử lý để tránh việc giải quyết miệng.

Tài liệu tham khảo

• Luật Phí và lệ phí 2015.
• Luật Khiếu nại 2011.
• Luật Tố cáo 2018.
• Luật Tiếp công dân 2013.
• Nghị định 120/2016/NĐ-CP về hướng dẫn Luật Phí và lệ phí.
• Thông tư 85/2019/TT-BTC về danh mục phí, lệ phí thuộc thẩm quyền quyết định của HĐND tỉnh.