Nhiều bản di chúc: bản nào được ưu tiên áp dụng?

Nhiều bản di chúc và nguyên tắc xác định bản được ưu tiên

Trong quan hệ thừa kế, việc một người để lại nhiều bản di chúc không làm phát sinh nhiều ý chí đồng thời có giá trị ngang nhau. Pháp luật thừa kế đặt trọng tâm vào ý chí sau cùng của người lập di chúc, với điều kiện bản di chúc đó đáp ứng đầy đủ điều kiện có hiệu lực. Do đó, khi có nhiều bản di chúc cùng liên quan đến một tài sản hoặc cùng điều chỉnh một nội dung, bản di chúc lập sau sẽ được ưu tiên áp dụng.

Nguyên tắc này bảo đảm quyền tự định đoạt của người để lại di sản, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để xác định ý chí cuối cùng của họ tại thời điểm gần nhất với thời điểm mở thừa kế. Cách tiếp cận này cũng hạn chế xung đột giữa các văn bản di chúc được lập ở các thời điểm khác nhau.

Căn cứ pháp lý về hiệu lực của di chúc sau cùng

Theo khoản 1 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Quy định này thể hiện rõ quyền thay đổi ý chí của người lập di chúc trong suốt thời gian họ còn sống và có đủ năng lực lập di chúc theo luật định.

Đồng thời, theo khoản 5 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp một người để lại nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực. Đây là quy tắc trực tiếp trả lời câu hỏi về bản di chúc nào được ưu tiên áp dụng. Bản trước đó bị loại trừ hiệu lực trong phạm vi nội dung đã được bản sau cùng thay thế hoặc mâu thuẫn.

Điều kiện để bản di chúc sau cùng được áp dụng

Không phải mọi bản di chúc được lập sau đều đương nhiên có hiệu lực. Bản di chúc sau cùng chỉ được ưu tiên nếu đáp ứng điều kiện có hiệu lực của di chúc theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm chủ thể lập di chúc minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; và hình thức phù hợp quy định pháp luật.

Nếu bản di chúc sau cùng vô hiệu toàn bộ, thì việc xác định hiệu lực sẽ quay về bản di chúc hợp pháp gần nhất trước đó, miễn là bản này vẫn còn giá trị pháp lý và chưa bị hủy bỏ, thay thế hoặc vô hiệu theo quy định. Vì vậy, thứ tự thời gian chỉ là một tiêu chí khởi đầu; tiêu chí quyết định vẫn là tính hợp pháp của từng bản di chúc.

Trường hợp bản sau chỉ vô hiệu một phần

Nếu bản di chúc sau cùng chỉ vô hiệu ở một phần nội dung, phần còn lại vẫn có thể có hiệu lực nếu có thể tách biệt với phần vô hiệu. Khi đó, việc chia di sản phải căn cứ vào phần ý chí hợp pháp còn lại của bản di chúc đó. Chỉ những nội dung bị vô hiệu mới không được áp dụng.

Phân biệt thay thế, bổ sung và hủy bỏ di chúc

Về mặt kỹ thuật pháp lý, cần phân biệt giữa việc sửa đổi, bổ sung, thay thế và hủy bỏ di chúc. Di chúc sửa đổi hoặc bổ sung chỉ làm thay đổi một số chi tiết của di chúc trước, trong khi di chúc thay thế thể hiện ý chí mới có tính phủ định bản cũ trong phạm vi được thay thế. Hủy bỏ di chúc là việc người lập di chúc làm mất hiệu lực toàn bộ bản di chúc đã lập trước đó.

Trong thực tiễn, nếu bản di chúc sau cùng không ghi rõ là thay thế toàn bộ hay chỉ bổ sung một phần, cơ quan có thẩm quyền sẽ đối chiếu nội dung giữa các bản di chúc để xác định phần nào được giữ nguyên, phần nào bị thay thế. Nguyên tắc giải thích phải ưu tiên cho ý chí đích thực của người lập di chúc, miễn là ý chí đó được thể hiện hợp pháp.

Hệ quả pháp lý khi có nhiều bản di chúc mâu thuẫn

Khi các bản di chúc có nội dung mâu thuẫn, phần mâu thuẫn của bản trước sẽ không còn giá trị trong phạm vi đã được bản sau cùng điều chỉnh. Nếu bản sau cùng chỉ định đoạt một phần tài sản, phần tài sản không được định đoạt hoặc không được định đoạt hợp pháp sẽ được xử lý theo quy định tương ứng của pháp luật thừa kế.

Trong trường hợp tranh chấp, người yêu cầu Tòa án giải quyết phải chứng minh được trình tự thời gian lập di chúc, tính hợp pháp của từng bản di chúc và phạm vi nội dung mà từng bản điều chỉnh. Việc công chứng, chứng thực, người làm chứng, chữ ký hoặc điểm chỉ, và tình trạng năng lực hành vi của người lập di chúc tại thời điểm lập là những yếu tố thường được xem xét trọng tâm.

Một số tình huống thực tiễn thường gặp

Nếu người để lại di sản lập nhiều bản di chúc nhưng bản sau cùng chỉ điều chỉnh người nhận một phần tài sản, thì phần còn lại vẫn theo bản di chúc trước nếu hai bản không mâu thuẫn và bản trước không bị hủy bỏ. Nếu bản sau cùng thể hiện rõ ý chí thay thế toàn bộ, bản trước không còn được áp dụng. Nếu bản sau cùng không hợp pháp, bản hợp pháp trước đó sẽ là căn cứ xem xét chia thừa kế.

Đối với di chúc chung của vợ chồng, khi một người còn sống muốn sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế thì phải tuân theo giới hạn pháp luật về phần tài sản của mình và quy định riêng đối với di chúc chung. Trong các vụ việc có yếu tố này, việc xác định đúng chủ thể lập di chúc và phạm vi tài sản định đoạt có ý nghĩa quyết định.

Kết luận

Khi có nhiều bản di chúc, nguyên tắc chung là bản di chúc sau cùng được ưu tiên áp dụng, nhưng chỉ trong phạm vi bản đó hợp pháp và thể hiện rõ ý chí định đoạt của người lập di chúc. Nếu bản sau cùng vô hiệu, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét bản di chúc hợp pháp trước đó hoặc áp dụng quy định về thừa kế tương ứng. Vì vậy, giá trị pháp lý của từng bản di chúc không chỉ phụ thuộc vào thời điểm lập mà còn phụ thuộc vào điều kiện có hiệu lực và quan hệ nội dung giữa các văn bản.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt Điều 630, Điều 640, Điều 643.
• Luật Công chứng 2014.
• Nghị định số 23/2015/NĐ-CP về cấp bản sao, chứng thực bản sao từ bản chính, chứng thực chữ ký và chứng thực hợp đồng, giao dịch.
• Văn bản hướng dẫn và giải đáp nghiệp vụ của cơ quan tư pháp, cơ quan kiểm sát về thừa kế theo di chúc.
• Tài liệu bình luận khoa học về Bộ luật Dân sự 2015 trong lĩnh vực thừa kế.