Thỏa thuận luật Việt Nam trong hợp đồng với đối tác nước ngoài: nên hay không?

Nên hay không nên thỏa thuận luật Việt Nam?

Trong hợp đồng với đối tác nước ngoài, việc thỏa thuận áp dụng luật Việt Nam không phải là một lựa chọn mặc định, nhưng là một phương án hợp pháp và thường có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt. Câu trả lời không nằm ở việc “nên” hay “không nên” theo nghĩa tuyệt đối, mà phụ thuộc vào mức độ gắn kết của giao dịch với Việt Nam, khả năng quản trị rủi ro và năng lực đàm phán của các bên.

Pháp luật Việt Nam hiện hành thừa nhận quyền tự do lựa chọn luật áp dụng đối với hợp đồng có yếu tố nước ngoài theo khoản 1 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015. Riêng trong giao dịch thương mại có yếu tố nước ngoài, khoản 2 Điều 5 Luật Thương mại 2005 cũng cho phép các bên thỏa thuận áp dụng pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế, miễn là không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Từ nền tảng này, luật Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành luật điều chỉnh hợp đồng nếu các bên thống nhất.

Cơ sở pháp lý của quyền chọn luật

Nguyên tắc cốt lõi là quyền tự do thỏa thuận của các bên. Theo khoản 1 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015, các bên trong quan hệ hợp đồng được thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng đối với hợp đồng, trừ trường hợp pháp luật có quy định loại trừ. Nếu các bên không thỏa thuận, khoản 2 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015 xác định pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng sẽ được áp dụng.

Quyền lựa chọn này không tuyệt đối. Khoản 4 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015 quy định, đối với hợp đồng có đối tượng là bất động sản thì pháp luật áp dụng cho việc chuyển giao quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản là bất động sản, thuê bất động sản hoặc việc sử dụng bất động sản để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ là pháp luật của nước nơi có bất động sản. Khoản 6 Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015 cũng đặt ra giới hạn khi việc chọn luật không được làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động trong quan hệ lao động. Vì vậy, điều khoản chọn luật Việt Nam chỉ có hiệu lực trong phạm vi luật cho phép.

Lợi ích khi chọn luật Việt Nam

Chọn luật Việt Nam giúp bên Việt Nam kiểm soát tốt hơn rủi ro pháp lý vì hệ thống quy phạm, ngôn ngữ pháp lý và tập quán áp dụng đều quen thuộc. Điều này đặc biệt hữu ích khi hợp đồng liên quan đến cung ứng hàng hóa, dịch vụ, gia công, phân phối, thương mại điện tử hoặc thực hiện nghĩa vụ tại Việt Nam. Khi tranh chấp phát sinh, việc giải thích hợp đồng, xác định vi phạm và lượng hóa chế tài cũng thuận lợi hơn.

Luật Việt Nam còn có lợi thế khi tài sản, địa điểm thực hiện nghĩa vụ, kho hàng, nhà máy hoặc phần lớn chứng cứ đều nằm tại Việt Nam. Trong những trường hợp này, lựa chọn luật Việt Nam góp phần giảm chi phí tư vấn, giảm độ bất định trong đàm phán và tăng khả năng dự đoán kết quả giải quyết tranh chấp. Đây là lý do nhiều doanh nghiệp Việt Nam ưu tiên điều khoản này trong hợp đồng xuất nhập khẩu, dịch vụ kỹ thuật, nhượng quyền hoặc hợp tác phân phối.

Những bất lợi cần cân nhắc

Không phải mọi đối tác nước ngoài đều chấp nhận luật Việt Nam. Nếu bên kia có vị thế thương lượng mạnh hơn, họ thường yêu cầu áp dụng luật nơi họ thành lập hoặc một hệ thống luật trung lập như luật Anh, luật Singapore hoặc luật New York trong các giao dịch phù hợp. Khi đó, việc kiên quyết chọn luật Việt Nam mà không chuẩn bị lập luận thương mại và pháp lý đầy đủ sẽ làm chậm tiến trình ký kết.

Một bất lợi khác là sự tương thích giữa luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp. Nếu chọn luật Việt Nam nhưng lại đưa tranh chấp ra trọng tài hoặc tòa án nước ngoài, đội ngũ xét xử hoặc trọng tài viên có thể không quen với nội dung pháp luật Việt Nam, làm tăng chi phí giải trình và nguy cơ diễn giải khác biệt. Ngoài ra, nếu đối tác không có tài sản hoặc hiện diện đáng kể tại Việt Nam, bản án hoặc phán quyết sau cùng vẫn phải đối mặt với vấn đề công nhận và thi hành ở nước ngoài.

Khi nào nên ưu tiên luật Việt Nam?

Luật Việt Nam thường là lựa chọn hợp lý khi bên thực hiện chính là doanh nghiệp Việt Nam, khi địa điểm giao hàng, nghiệm thu, thanh toán hoặc cung ứng dịch vụ chủ yếu ở Việt Nam, hoặc khi tài sản bảo đảm, hàng hóa, dự án gắn chặt với lãnh thổ Việt Nam. Trong các hợp đồng mà phần lớn hành vi pháp lý diễn ra tại Việt Nam, luật Việt Nam tạo ra sự thống nhất giữa thực tế thực hiện và khuôn khổ điều chỉnh.

Luật Việt Nam cũng phù hợp khi doanh nghiệp cần duy trì sự đồng bộ với hệ thống kế toán, thuế, ngoại hối, hải quan, lao động hoặc quản lý đầu tư tại Việt Nam. Ở những hợp đồng có tính chuẩn hóa cao, các bên có thể thiết kế điều khoản rõ ràng về giá, giao nhận, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, chấm dứt và giải quyết tranh chấp theo cấu trúc của pháp luật Việt Nam để giảm xung đột diễn giải.

Khi nào không nên chọn luật Việt Nam?

Không nên mặc nhiên chọn luật Việt Nam nếu đối tác nước ngoài yêu cầu một hệ thống pháp luật mà họ đã sử dụng thường xuyên và có đội ngũ pháp chế am hiểu sâu. Trong các giao dịch tài trợ vốn, mua bán doanh nghiệp xuyên biên giới, dự án phức tạp hoặc hợp đồng có nhiều tầng tài liệu phụ trợ, việc áp dụng luật Việt Nam cần được cân đối với cấu trúc tổng thể của giao dịch. Nếu điều khoản chọn luật được soạn thảo sơ sài, doanh nghiệp có thể tạo ra khoảng trống pháp lý lớn hơn cả việc không chọn luật.

Với hợp đồng có yếu tố bất động sản ở nước ngoài, quan hệ lao động xuyên biên giới hoặc giao dịch thuộc nhóm có quy tắc bắt buộc đặc thù, luật Việt Nam không thể thay thế các quy phạm bắt buộc của hệ thống pháp luật nơi luật chuyên biệt được áp dụng. Do đó, trước khi chốt điều khoản, cần xác định rõ phần nào của hợp đồng chịu sự điều chỉnh của luật được chọn, phần nào bị chi phối bởi quy phạm bắt buộc hoặc luật nơi có tài sản, nơi thực hiện nghĩa vụ.

Cách soạn điều khoản chọn luật Việt Nam hiệu quả

Điều khoản chọn luật nên được viết rõ ràng, trực tiếp và nhất quán với điều khoản giải quyết tranh chấp. Nên nêu cụ thể rằng hợp đồng này và mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng được điều chỉnh bởi pháp luật Việt Nam, trừ những quy phạm bắt buộc không thể loại trừ theo pháp luật áp dụng có liên quan. Cách diễn đạt này giúp hạn chế tranh cãi về phạm vi áp dụng.

Cần đồng thời kiểm tra ngôn ngữ hợp đồng, địa điểm ký kết, cơ chế thông báo, luật điều chỉnh phụ lục và hiệu lực của sửa đổi. Nếu hợp đồng có nhiều văn bản liên quan, tất cả nên thống nhất một luật áp dụng. Khi dùng trọng tài hoặc tòa án nước ngoài, cần rà soát xem cơ quan giải quyết tranh chấp đó có chấp nhận và áp dụng luật Việt Nam một cách đầy đủ hay không.

Kết luận

Thỏa thuận áp dụng luật Việt Nam trong hợp đồng với đối tác nước ngoài là lựa chọn hợp pháp, có giá trị thực tiễn cao và thường có lợi cho bên Việt Nam khi giao dịch gắn chặt với Việt Nam. Tuy nhiên, đây không phải là lựa chọn đúng cho mọi trường hợp, vì hiệu quả của điều khoản này phụ thuộc vào cấu trúc giao dịch, địa điểm thực hiện, tài sản liên quan và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Về nguyên tắc, doanh nghiệp nên ưu tiên luật Việt Nam khi có lợi ích quản trị rõ ràng, nhưng phải soạn điều khoản chặt chẽ và kiểm tra các giới hạn bắt buộc của pháp luật hiện hành. Một điều khoản chọn luật tốt không chỉ xác định “luật nào áp dụng”, mà còn phải bảo đảm được khả năng thực thi trên thực tế.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 683.
• Luật Thương mại 2005, Điều 5.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, các quy định về thẩm quyền đối với vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài.
• Văn bản hướng dẫn, bình luận chuyên sâu về pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài của Bộ Tư pháp.
• Các tài liệu nghiên cứu chuyên ngành tư pháp quốc tế và hợp đồng thương mại quốc tế.