Quyền từ chối truyền máu, phẫu thuật hoặc điều trị theo chỉ định bác sĩ

Cơ sở pháp lý của quyền từ chối điều trị

Pháp luật Việt Nam ghi nhận quyền của người bệnh được lựa chọn và từ chối dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh trong khuôn khổ luật định. Theo khoản 6 Điều 2 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, người bệnh là người sử dụng dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh tại cơ sở y tế; từ đó, các quyền của người bệnh được xác lập trong quan hệ pháp luật chuyên ngành này. Trọng tâm của vấn đề nằm ở Điều 15 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, theo đó người bệnh có quyền được từ chối khám bệnh, chữa bệnh nhưng phải cam kết tự chịu trách nhiệm bằng văn bản sau khi đã được người hành nghề tư vấn, trừ trường hợp bắt buộc chữa bệnh quy định tại khoản 1 Điều 82 của Luật này.

Quy định trên cho thấy quyền từ chối không chỉ áp dụng với việc uống thuốc, làm xét nghiệm hay can thiệp thủ thuật, mà còn bao gồm việc không đồng ý truyền máu, phẫu thuật hoặc tiếp tục điều trị theo chỉ định bác sĩ. Tuy nhiên, việc từ chối chỉ hợp pháp khi người bệnh đã được giải thích đầy đủ về tình trạng bệnh, mục đích điều trị, nguy cơ nếu không điều trị và hậu quả dự kiến của việc không tuân thủ chỉ định. Vì vậy, điểm mấu chốt không phải là người bệnh có quyền hay không, mà là quyền đó được thực hiện đúng trình tự pháp luật hay không.

Có được từ chối truyền máu, phẫu thuật hoặc điều trị không?

Về nguyên tắc, người bệnh được quyền từ chối truyền máu, phẫu thuật hoặc bất kỳ phương pháp điều trị nào do bác sĩ chỉ định nếu việc từ chối đó xuất phát từ ý chí tự nguyện của chính người bệnh và đã được ghi nhận bằng văn bản theo quy định. Cơ sở pháp lý trực tiếp là khoản 1 Điều 15 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Trường hợp người bệnh là người thành niên có đầy đủ năng lực hành vi dân sự thì ý chí từ chối của họ được tôn trọng, miễn là không rơi vào các trường hợp luật buộc phải can thiệp y tế.

Đối với truyền máu, phẫu thuật và điều trị nội khoa, pháp luật không buộc người bệnh phải chấp nhận mọi chỉ định y khoa trong mọi tình huống. Người bệnh có quyền lựa chọn phương pháp điều trị khác, xin ý kiến chuyên môn khác hoặc dừng điều trị nếu đã được tư vấn đầy đủ. Tuy nhiên, việc từ chối này phải được ghi nhận rõ ràng, có xác nhận của cơ sở y tế và được xem xét trong hồ sơ bệnh án để bảo đảm tính minh bạch và an toàn pháp lý.

Trong thực tiễn, nhiều trường hợp từ chối truyền máu gắn với niềm tin tôn giáo, còn từ chối phẫu thuật gắn với lo ngại rủi ro hoặc mong muốn điều trị bảo tồn. Những lý do này không làm mất đi quyền tự quyết của người bệnh, nhưng cũng không làm phát sinh nghĩa vụ cho bác sĩ phải tiếp tục thực hiện một chỉ định mà người bệnh đã không đồng ý. Bác sĩ chỉ có thể can thiệp khi có căn cứ pháp luật cho phép hoặc khi người bệnh thuộc trường hợp mất năng lực quyết định hợp pháp.

Những giới hạn pháp lý đối với quyền từ chối

Quyền từ chối điều trị không phải là quyền tuyệt đối. Theo khoản 2 Điều 7 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, hành vi từ chối hoặc cố ý chậm cấp cứu người bệnh bị nghiêm cấm, trừ trường hợp thuộc quy định tại Điều 40 của Luật này. Điều đó có nghĩa là nếu người bệnh đang trong tình trạng cấp cứu, cơ sở y tế và người hành nghề phải tiếp nhận, xử trí kịp thời theo quy trình chuyên môn; người bệnh không thể viện lý do từ chối để làm vô hiệu nghĩa vụ cấp cứu của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.

Luật cũng đặt ra giới hạn khi người bệnh không có năng lực quyết định hợp pháp, hoặc khi người đại diện hợp pháp của người bệnh từ chối điều trị trong hoàn cảnh việc từ chối đó đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe của người bệnh theo cơ chế luật định. Trường hợp bắt buộc chữa bệnh là một ngoại lệ quan trọng được Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 quy định riêng tại khoản 1 Điều 82. Vì vậy, không thể suy diễn rằng mọi lời từ chối đều có giá trị pháp lý như nhau.

Ngoài ra, nếu người bệnh đã được giải thích đầy đủ nhưng vẫn rời khỏi cơ sở khám bệnh, chữa bệnh hoặc không chấp nhận điều trị, họ phải tự chịu trách nhiệm về quyết định của mình bằng văn bản theo khoản 1 Điều 15 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Cơ chế này bảo vệ quyền tự quyết của người bệnh đồng thời xác lập ranh giới trách nhiệm giữa người bệnh và cơ sở y tế. Nó cũng là căn cứ để đánh giá sau này khi phát sinh biến chứng hoặc tranh chấp chuyên môn.

Trách nhiệm của bác sĩ và cơ sở y tế khi người bệnh từ chối

Khi người bệnh không đồng ý truyền máu, phẫu thuật hoặc điều trị, người hành nghề có nghĩa vụ tư vấn đầy đủ, giải thích rõ ràng và ghi nhận việc từ chối đúng thủ tục. Việc tư vấn phải bao gồm thông tin về chẩn đoán, chỉ định, lợi ích, rủi ro, các phương án thay thế và hậu quả y khoa có thể xảy ra nếu không điều trị. Nếu sau tư vấn mà người bệnh vẫn từ chối, bác sĩ không được tự ý ép buộc thực hiện, trừ khi pháp luật cho phép.

Mặt khác, bác sĩ không được bỏ mặc người bệnh trong tình trạng nguy hiểm. Khi thuộc trường hợp cấp cứu hoặc khi việc dừng điều trị làm người bệnh có nguy cơ nặng lên nhanh chóng, cơ sở y tế phải tiếp tục sơ cứu, cấp cứu, theo dõi và xử trí trong phạm vi chuyên môn cho đến khi người bệnh được bàn giao hoặc chuyển tuyến an toàn theo quy định. Đây là ranh giới giữa tôn trọng quyền từ chối và thực hiện nghĩa vụ chuyên môn bắt buộc.

Về phía cơ sở y tế, việc chuẩn hóa mẫu cam kết từ chối, nội dung tư vấn và lưu vết trong hồ sơ bệnh án có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu quản trị rủi ro mà còn là căn cứ chứng minh cơ sở đã thực hiện đúng nghĩa vụ giải thích, cảnh báo và bảo đảm quyền của người bệnh. Nếu thiếu các bước này, tranh chấp về sau dễ phát sinh về trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc chuyên môn nghề nghiệp.

Trường hợp người bệnh chưa đủ năng lực quyết định

Khi người bệnh là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc thuộc tình trạng pháp luật yêu cầu đại diện hợp pháp quyết định, việc đồng ý hay từ chối điều trị không hoàn toàn do chính người bệnh xác lập. Cơ sở y tế phải xác định đúng chủ thể đại diện theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 trước khi tiến hành can thiệp không khẩn cấp. Nếu người đại diện từ chối nhưng quyết định đó xung đột trực tiếp với lợi ích sống còn của người bệnh, cơ sở y tế phải xử lý theo cơ chế pháp luật chuyên ngành và nguyên tắc bảo vệ tính mạng, sức khỏe người bệnh.

Trong thực tiễn, đây là nhóm tình huống nhạy cảm nhất vì xung đột giữa quyền tự quyết của gia đình với lợi ích tối cao của người bệnh. Pháp luật ưu tiên bảo vệ quyền sống, quyền được chăm sóc sức khỏe và an toàn của người bệnh, đồng thời yêu cầu bác sĩ ứng xử trong khuôn khổ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Do đó, việc từ chối điều trị ở nhóm đối tượng này cần được xem xét thận trọng hơn so với người thành niên có đầy đủ năng lực hành vi dân sự.

Hệ quả pháp lý khi từ chối không đúng quy định

Nếu cơ sở y tế từ chối cấp cứu trái luật, cố ý chậm trễ xử trí hoặc không tuân thủ nghĩa vụ chuyên môn tối thiểu, hành vi đó có thể bị xem xét trách nhiệm theo quy định về hành vi bị nghiêm cấm trong khám bệnh, chữa bệnh. Ngược lại, nếu người bệnh đã được tư vấn đầy đủ nhưng vẫn cố ý từ chối điều trị, họ phải tự chịu trách nhiệm về hậu quả do quyết định của mình gây ra, miễn là việc từ chối được thực hiện đúng thủ tục pháp luật. Mỗi bên vì thế đều có trách nhiệm pháp lý riêng, không thể đẩy toàn bộ rủi ro sang bên còn lại.

Trong các tranh chấp phát sinh sau này, hồ sơ bệnh án, biên bản tư vấn, văn bản từ chối và tài liệu xác nhận tình trạng cấp cứu sẽ là chứng cứ trung tâm. Đây là lý do việc thực hiện đúng quy trình ngay từ đầu có ý nghĩa quyết định. Một quyết định từ chối được lập đúng luật sẽ có giá trị bảo vệ quyền tự do cá nhân; một quyết định từ chối trái luật có thể làm phát sinh trách nhiệm bồi thường hoặc trách nhiệm khác theo quy định hiện hành.

Kết luận

Người bệnh được quyền từ chối truyền máu, phẫu thuật hoặc điều trị theo chỉ định bác sĩ nếu đã được tư vấn đầy đủ và thực hiện bằng văn bản theo khoản 1 Điều 15 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Tuy nhiên, quyền này bị giới hạn trong các trường hợp cấp cứu, bắt buộc chữa bệnh và những tình huống mà pháp luật đặt lợi ích bảo vệ tính mạng, sức khỏe lên trên ý chí từ chối cá nhân. Vì vậy, câu trả lời pháp lý chính xác là: có quyền từ chối, nhưng không phải lúc nào cũng được từ chối một cách tuyệt đối.

Tài liệu tham khảo

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15.
• Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Văn bản hướng dẫn và tài liệu chuyên môn về quyền người bệnh trong khám bệnh, chữa bệnh.