Rút tiền từ tài khoản người mất để lo chi phí mai táng: Có được không?

Có được rút tiền từ tài khoản người mất để lo chi phí mai táng không?

Về nguyên tắc, không được tự ý rút tiền từ tài khoản của người đã mất chỉ vì mục đích lo tang lễ. Khi chủ tài khoản chết, quyền tài sản đối với số tiền trong tài khoản được chuyển thành di sản thừa kế và việc định đoạt phải tuân theo quy định về thừa kế của Bộ luật Dân sự 2015. Nếu ngân hàng đã nhận được thông tin về việc khách hàng qua đời, tài khoản thường bị xử lý theo cơ chế kiểm soát, phong tỏa hoặc tạm ngừng giao dịch theo quy định quản lý tài khoản thanh toán hiện hành.

Tuy nhiên, pháp luật không đặt ra một lệnh cấm tuyệt đối đối với việc sử dụng chính số tiền của người mất để thanh toán chi phí mai táng. Vấn đề nằm ở chỗ phải có căn cứ và thủ tục hợp pháp, không được rút bằng cách dùng thẻ, mật khẩu, sổ tiết kiệm hoặc giấy tờ của người chết như thể chủ tài khoản vẫn còn sống. Việc chi trả chi phí mai táng bằng di sản chỉ hợp lệ khi được thực hiện thông qua người quản lý di sản, người thừa kế, hoặc cơ chế thanh toán di sản theo quy định pháp luật.

Cơ sở pháp lý hiện hành

Theo khoản 1 Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản bao gồm tài sản của người chết để lại, trong đó có tiền trong tài khoản ngân hàng. Theo điểm b khoản 1 Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, chi phí mai táng là một trong các khoản chi được ưu tiên thanh toán từ di sản trước khi chia thừa kế. Đây là cơ sở trực tiếp khẳng định chi phí tang lễ được pháp luật thừa nhận và được thanh toán trước các nghĩa vụ chia di sản thông thường.

Đồng thời, theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản. Điều này có nghĩa là di sản không chỉ để chia cho người thừa kế mà còn phải dùng để thanh toán các khoản cần thiết, trong đó có chi phí mai táng theo thứ tự ưu tiên của luật. Nếu người chết có nợ hoặc nghĩa vụ tài sản khác, việc thanh toán phải được thực hiện đúng thứ tự luật định, không thể ưu tiên cảm tính.

Về phía ngân hàng, quy định về tài khoản thanh toán tại Thông tư 23/2014/TT-NHNN, đã được sửa đổi, bổ sung, cho phép tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản trong các trường hợp luật định. Khi chủ tài khoản chết, việc xử lý số dư không còn theo quyền sử dụng thông thường của chủ tài khoản mà phải chuyển sang quy trình giải quyết di sản theo hồ sơ hợp lệ. Vì vậy, thân nhân không thể coi tài khoản của người mất như một nguồn tiền tự do rút ngay sau khi người đó qua đời.

Nguyên tắc thanh toán chi phí mai táng từ di sản

Chi phí mai táng được xếp ở nhóm nghĩa vụ ưu tiên thanh toán từ di sản. Điều đó bảo đảm việc tổ chức tang lễ, an táng, hỏa táng hoặc các chi phí hợp lý, cần thiết khác được giải quyết trước khi chia phần thừa kế. Tuy vậy, chỉ các khoản hợp lý, thực tế và có chứng từ mới nên được đưa vào phạm vi thanh toán từ di sản.

Không phải mọi khoản chi liên quan đến tang lễ đều mặc nhiên được thanh toán từ tài khoản người mất. Các khoản mang tính phô trương, vượt quá mức thông thường, hoặc không gắn trực tiếp với việc mai táng sẽ dễ bị tranh chấp khi các đồng thừa kế kiểm tra việc quyết toán di sản. Vì vậy, người đứng ra lo hậu sự cần lưu giữ hóa đơn, biên nhận và tài liệu chứng minh mục đích sử dụng tiền.

Nếu di sản còn nhiều người thừa kế, việc dùng tiền trong tài khoản để thanh toán chi phí mai táng cần có sự thống nhất giữa các bên. Trong trường hợp chưa kịp lập văn bản thỏa thuận, người thân có quyền ưu tiên xử lý phần việc khẩn cấp nhưng vẫn phải bảo đảm minh bạch và chứng minh được số tiền đã dùng đúng cho tang lễ. Việc tự ý rút toàn bộ tiền rồi chi tiêu vượt phạm vi cần thiết có thể bị yêu cầu hoàn trả khi phân chia di sản.

Không được tự ý dùng thẻ, mật khẩu hay giấy tờ của người đã mất

Hành vi rút tiền bằng thẻ ATM, Internet Banking, mã OTP hoặc ký giả chữ ký của người đã mất là hành vi không hợp pháp. Khi chủ tài khoản đã chết, tư cách chủ thể giao dịch của họ chấm dứt, nên mọi giao dịch nhân danh họ không còn giá trị pháp lý. Dù mục đích là tổ chức tang lễ, cách thức thực hiện vẫn phải phù hợp luật.

Ngoài rủi ro dân sự, việc tự ý chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép tiền trong tài khoản còn có thể phát sinh tranh chấp giữa những người thừa kế. Khi tài khoản là di sản chung, mọi người thừa kế đều có quyền đối với phần tương ứng trong khối di sản theo quy định của pháp luật. Một người tự ý rút tiền mà không công khai, không quyết toán sẽ làm phát sinh trách nhiệm hoàn trả và bồi thường nếu gây thiệt hại.

Cách xử lý đúng để dùng tiền ngân hàng lo chi phí mai táng

Giải pháp an toàn nhất là liên hệ ngân hàng ngay sau khi có giấy chứng tử để hỏi thủ tục xử lý số dư của người đã mất. Tùy hồ sơ, ngân hàng sẽ yêu cầu giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, giấy tờ tùy thân của người yêu cầu và các tài liệu về di chúc hoặc văn bản khai nhận, thỏa thuận phân chia di sản. Khi hồ sơ đầy đủ, ngân hàng mới giải quyết việc chi trả theo quy trình.

Trong thực tiễn, nếu gia đình cần tiền gấp để tổ chức tang lễ, các đồng thừa kế nên lập văn bản thống nhất về việc tạm ứng từ di sản để thanh toán chi phí mai táng. Sau đó, người đã chi sẽ quyết toán bằng chứng từ hợp lệ, rồi phần còn lại của di sản mới được chia tiếp. Cách làm này giảm rủi ro tranh chấp và tránh bị coi là tự ý chiếm dụng tài sản của người đã mất.

Nếu giữa các thừa kế có tranh chấp, việc giải quyết phải dựa trên di chúc hợp pháp hoặc quy định thừa kế theo pháp luật. Khi cần, các bên có thể yêu cầu công chứng văn bản thỏa thuận hoặc đề nghị Tòa án xác định quyền thừa kế, nghĩa vụ thanh toán và cách chia di sản. Trong mọi trường hợp, chi phí mai táng vẫn là khoản ưu tiên, nhưng phải được chứng minh là đã chi đúng mục đích và trong giới hạn hợp lý.

Rủi ro pháp lý nếu tự ý rút tiền

Tự ý rút tiền từ tài khoản của người đã mất có thể dẫn đến tranh chấp về quyền thừa kế, nghĩa vụ hoàn trả và trách nhiệm bồi thường. Nếu số tiền bị sử dụng không đúng cho mai táng hoặc không có chứng từ, người thực hiện có thể phải thanh toán lại cho khối di sản. Đây là rủi ro thường gặp khi gia đình xử lý tài khoản theo thói quen mà không theo thủ tục pháp lý.

Ngoài ra, nếu việc rút tiền làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người thừa kế khác, phần tiền đã rút sẽ bị xem xét khi chia di sản. Cơ quan có thẩm quyền có thể căn cứ chứng cứ về dòng tiền, hóa đơn chi phí, văn bản đồng ý của các bên và nội dung di chúc để xác định tính hợp pháp của khoản chi. Vì thế, ngay cả khi mục đích ban đầu là chính đáng, cách thực hiện vẫn phải chuẩn hóa về mặt pháp lý.

Kết luận

Tiền trong tài khoản của người đã mất được coi là di sản và có thể dùng để thanh toán chi phí mai táng, vì đây là khoản được ưu tiên theo điểm b khoản 1 Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, không được tự ý rút tiền bằng cách sử dụng thẻ, mật khẩu hay giấy tờ của người đã mất khi chưa có căn cứ và thủ tục hợp pháp. Cách xử lý đúng là làm việc với ngân hàng, chuẩn bị hồ sơ thừa kế và quyết toán chi phí mai táng bằng chứng từ rõ ràng.

Để hạn chế tranh chấp, người thân nên thống nhất bằng văn bản, lưu giữ đầy đủ hóa đơn và ưu tiên xử lý theo trình tự thừa kế. Khi di sản có nhiều người thừa kế hoặc có tranh chấp, việc thanh toán chi phí mai táng cần gắn với cơ chế công chứng, thỏa thuận hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Đây là cách bảo đảm vừa lo được hậu sự, vừa bảo vệ tính hợp pháp của việc sử dụng di sản.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt khoản 1 Điều 612, Điều 615 và điểm b khoản 1 Điều 658.
• Thông tư 23/2014/TT-NHNN về mở và sử dụng tài khoản thanh toán tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán.
• Thông tư 02/2019/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 23/2014/TT-NHNN.
• Quy định pháp luật về thừa kế và quản lý di sản trong Bộ luật Dân sự 2015.
• Quy định nội bộ nghiệp vụ của ngân hàng thương mại về hồ sơ giải quyết tiền của khách hàng đã chết.