Chỉ định người quản lý tài sản chưa chia trong di chúc

Có được chỉ định người quản lý tài sản chưa chia trong di chúc không?

Có. Người lập di chúc được quyền chỉ định người quản lý di sản trong chính nội dung di chúc, và quyền này áp dụng đối với khối tài sản thừa kế chưa được chia. Căn cứ trực tiếp là điểm a khoản 1 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, theo đó người quản lý di sản là người được chỉ định trong di chúc hoặc do những người thừa kế thỏa thuận cử ra.

Về mặt pháp lý, “tài sản chưa chia” trong di sản thừa kế không làm mất đi quyền định đoạt của người lập di chúc đối với cơ chế quản lý di sản sau khi chết. Mục đích của việc chỉ định này là bảo đảm di sản được bảo quản, thu hồi, thống kê và chuyển giao đúng ý chí của người để lại di sản. Do đó, việc chỉ định người quản lý di sản trong di chúc là hợp pháp, nếu di chúc đáp ứng điều kiện có hiệu lực.

Cơ sở pháp lý hiện hành về người quản lý di sản

Theo khoản 1 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản có thể là người được chỉ định trong di chúc hoặc do những người thừa kế thỏa thuận cử ra. Theo khoản 2 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, nếu di chúc không chỉ định và những người thừa kế chưa cử được người quản lý di sản thì người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý cho đến khi có người được cử. Theo khoản 3 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có người quản lý thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý di sản.

Hệ thống quy định này cho thấy pháp luật ưu tiên ý chí của người lập di chúc. Chỉ khi di chúc không có chỉ định thì mới chuyển sang cơ chế thỏa thuận giữa những người thừa kế, và sau đó mới đến cơ chế quản lý mặc nhiên hoặc quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Điều kiện để chỉ định có giá trị pháp lý

Việc chỉ định người quản lý di sản trong di chúc chỉ có hiệu lực khi bản di chúc hợp pháp. Căn cứ Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc phải đáp ứng các điều kiện về chủ thể lập di chúc, ý chí tự nguyện, nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và hình thức phù hợp quy định. Nếu di chúc vô hiệu toàn bộ hoặc vô hiệu phần liên quan đến việc chỉ định người quản lý di sản, thì việc chỉ định này không được áp dụng.

Ngoài ra, nội dung chỉ định nên xác định rõ người được giao quản lý, phạm vi tài sản quản lý và thời điểm bắt đầu, kết thúc quản lý. Cách thể hiện càng cụ thể thì càng giảm tranh chấp giữa các đồng thừa kế. Nếu di chúc chỉ nêu chung chung mà không thể xác định ý chí thực sự của người lập di chúc, cơ quan có thẩm quyền sẽ giải thích theo quy tắc giải thích di chúc và các quy định liên quan của Bộ luật Dân sự.

Quyền và nghĩa vụ của người quản lý di sản

Người quản lý di sản có nghĩa vụ rất rõ ràng theo khoản 1 Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015. Họ phải lập danh mục di sản, thu hồi tài sản thuộc di sản mà người khác đang chiếm hữu nếu pháp luật không có quy định khác, bảo quản di sản, thông báo tình trạng di sản cho những người thừa kế, bồi thường thiệt hại nếu vi phạm nghĩa vụ, và giao lại di sản theo yêu cầu của người thừa kế.

Đặc biệt, theo điểm b khoản 1 Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015, người quản lý di sản không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc định đoạt tài sản bằng hình thức khác nếu không được những người thừa kế đồng ý bằng văn bản. Quy định này thể hiện rõ bản chất quản lý chứ không phải sở hữu hay tự do định đoạt.

Trường hợp người quản lý di sản đồng thời là người thừa kế hoặc là người được chỉ định trong di chúc thì vẫn phải tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ nêu trên. Việc được giao quản lý không làm phát sinh quyền sở hữu đối với di sản chưa chia.

Chỉ định người quản lý di sản có đồng nghĩa được quyết định việc chia tài sản không?

Không. Người quản lý di sản chỉ có chức năng bảo quản, gìn giữ, tổ chức việc quản lý và bàn giao di sản, chứ không có quyền tự mình quyết định phần chia cho từng người thừa kế. Việc phân chia di sản vẫn phải tuân theo di chúc hợp pháp hoặc theo quy định về thừa kế theo pháp luật trong trường hợp di chúc không có hiệu lực đối với toàn bộ hoặc một phần di sản.

Nếu di chúc chỉ định người quản lý di sản mà không chỉ định người phân chia di sản thì người quản lý chỉ thực hiện vai trò quản lý. Khi phát sinh tranh chấp về chia di sản, việc giải quyết thuộc về thỏa thuận giữa những người thừa kế hoặc cơ quan có thẩm quyền khi có yêu cầu hợp pháp.

Lưu ý thực tiễn khi lập di chúc

Người lập di chúc nên ghi nhận rõ họ tên, giấy tờ nhân thân của người quản lý di sản; mô tả phạm vi tài sản được giao; và nêu rõ quyền hạn quản lý đối với tài sản chưa chia. Nếu di sản gồm nhiều loại tài sản như bất động sản, tiền, cổ phần, quyền tài sản, cần liệt kê cụ thể để tránh nhầm lẫn khi thực hiện.

Di chúc cũng nên nêu cơ chế thay thế người quản lý di sản trong trường hợp người được chỉ định chết trước, từ chối nhận nhiệm vụ hoặc không đủ điều kiện thực hiện. Cách thiết kế này giúp duy trì sự ổn định trong quản lý di sản và hạn chế tranh chấp giữa những người thừa kế.

Trong trường hợp di sản có yếu tố đặc biệt như tài sản đang tranh chấp, tài sản thuộc sở hữu chung, hoặc tài sản là nguồn tạo ra thu nhập thường xuyên, việc chỉ định người quản lý càng cần chặt chẽ. Khi đó, nội dung di chúc nên gắn với nguyên tắc bảo toàn giá trị di sản và tôn trọng quyền lợi của các đồng thừa kế.

Kết luận

Người lập di chúc được quyền chỉ định người quản lý tài sản chưa chia trong di chúc theo điểm a khoản 1 Điều 616 Bộ luật Dân sự 2015. Chỉ định này có giá trị khi di chúc hợp pháp và nội dung không trái quy định của pháp luật. Người quản lý di sản chỉ thực hiện chức năng quản lý, bảo quản và bàn giao, không có quyền tự ý định đoạt di sản.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt Điều 630, Điều 616, Điều 617.
• Luật Công chứng 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành về công chứng di chúc.
• Hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật hiện hành của Bộ Tư pháp.
• Văn bản, bài viết bình luận pháp luật về người quản lý di sản và thừa kế theo di chúc.