Bán một phần di sản để thanh toán nợ và chi phí cấp bách

Cơ sở pháp lý của việc dùng di sản để thanh toán nghĩa vụ

Pháp luật dân sự xác định rõ rằng những người thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản, theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Nghĩa vụ này không phát sinh từ tài sản riêng của người thừa kế, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc quy định khác của pháp luật. Do đó, di sản không chỉ để chia mà trước hết là nguồn thanh toán các khoản phải trả hợp pháp của người chết để lại.

Thứ tự thanh toán được quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, theo đó các khoản như chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ, tiền công lao động, bồi thường thiệt hại, thuế và các khoản phải nộp, các khoản nợ khác, tiền phạt và các chi phí khác phải được xử lý theo thứ tự luật định. Quy định này cho thấy pháp luật ưu tiên bảo đảm các chi phí cần thiết, chi phí bảo toàn di sản và nghĩa vụ tài sản trước khi chia phần còn lại cho người thừa kế. Vì vậy, việc dùng một phần di sản để trả nợ hoặc chi phí cấp bách là phù hợp với cơ chế thanh toán bắt buộc của pháp luật thừa kế.

Có được bán một phần di sản hay không

Có. Khi di sản chưa chia, nếu cần tiền để thanh toán nghĩa vụ thuộc diện được ưu tiên hoặc các khoản nợ hợp lệ, di sản có thể được xử lý bằng cách bán một phần hoặc toàn bộ tài sản trong khối di sản để lấy tiền thanh toán. Điều này xuất phát từ bản chất của Điều 615 và Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015: nghĩa vụ tài sản phải được thanh toán trước, còn tài sản còn lại mới là phần để chia thừa kế. Việc bán một phần di sản vì thế không phải là hành vi trái luật, mà là một phương thức thực hiện nghĩa vụ tài sản.

Tuy nhiên, quyền bán không thuộc về một người thừa kế tự ý quyết định nếu di sản đang thuộc sở hữu chung của nhiều người thừa kế. Trong trường hợp đó, việc định đoạt tài sản phải có sự thống nhất của các đồng thừa kế hoặc do người được tất cả đồng thừa kế ủy quyền thực hiện. Nếu phát sinh tranh chấp, việc bán tài sản di sản còn phải bảo đảm trình tự xác định nghĩa vụ, giá trị tài sản và phần quyền của từng người thừa kế. Tự ý bán vượt quá phạm vi quyền của mình có thể làm phát sinh giao dịch vô hiệu hoặc tranh chấp bồi thường.

Điều kiện pháp lý để bán một phần di sản

1. Di sản phải được dùng đúng mục đích thanh toán nghĩa vụ

Việc bán một phần di sản chỉ hợp pháp khi nhằm thanh toán các khoản thuộc phạm vi nghĩa vụ tài sản của người chết hoặc chi phí liên quan đến di sản theo Điều 615 và Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu bán tài sản để phục vụ mục đích riêng của một người thừa kế, không có căn cứ đồng thuận hoặc không gắn với nghĩa vụ của di sản, việc định đoạt đó không đáp ứng yêu cầu pháp luật. Nguyên tắc cơ bản là tài sản của người chết để lại phải được ưu tiên dùng để trả các khoản phải trả trước khi chia thừa kế.

2. Phải bảo đảm quyền của các đồng thừa kế và chủ nợ

Nếu di sản thuộc về nhiều người thừa kế, việc bán tài sản phải bảo đảm không xâm phạm phần quyền của người thừa kế khác. Đồng thời, chủ nợ của người chết có quyền yêu cầu thanh toán trong phạm vi di sản theo thứ tự ưu tiên luật định. Do đó, việc định đoạt tài sản cần dựa trên xác định đầy đủ khối di sản, khoản nợ và thứ tự thanh toán, tránh tình trạng chia tài sản trước rồi mới xử lý nghĩa vụ.

3. Chỉ được bán phần cần thiết, ưu tiên giữ gìn giá trị di sản

Trong thực tiễn, chỉ nên bán phần tài sản đủ để thanh toán khoản nợ hoặc chi phí cấp bách, thay vì bán toàn bộ di sản nếu không cần thiết. Cách làm này phù hợp với yêu cầu bảo toàn giá trị di sản và bảo đảm tối đa quyền lợi của những người thừa kế. Trường hợp di sản gồm nhiều tài sản, việc lựa chọn bán tài sản nào phải xét đến giá trị, tính thanh khoản và tác động đến lợi ích chung của các đồng thừa kế.

Trình tự xử lý khi cần tiền gấp

Khi phát sinh chi phí cấp bách như chi phí mai táng, chi phí bảo quản di sản, hoặc cần thanh toán khoản nợ đến hạn, trước hết phải xác định đó có phải là nghĩa vụ thuộc phạm vi Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015 hay không. Nếu đúng, người quản lý di sản hoặc các đồng thừa kế có thể thống nhất sử dụng tiền trong di sản; nếu không đủ tiền mặt, có thể bán một phần tài sản di sản để lấy tiền thanh toán. Sau khi thanh toán xong, phần còn lại mới đem chia theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Nếu các bên không thống nhất được, việc giải quyết phải dựa vào nguyên tắc bảo toàn di sản và quyền ưu tiên của các khoản phải trả. Trong trường hợp có tranh chấp nghiêm trọng, việc định đoạt tài sản thường phải chờ thỏa thuận, hòa giải hoặc phán quyết của cơ quan có thẩm quyền. Điều quan trọng là không được mặc nhiên coi di sản đã là tài sản riêng của một người thừa kế trước khi hoàn tất nghĩa vụ tài sản của người chết.

Giới hạn trách nhiệm của người thừa kế

Người thừa kế chỉ phải thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản nhận được, theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu di sản không đủ để thanh toán hết nợ, phần còn thiếu không chuyển sang nghĩa vụ bằng tài sản riêng của người thừa kế, trừ khi họ có thỏa thuận khác hoặc pháp luật quy định khác. Đây là giới hạn quan trọng để phân biệt giữa nghĩa vụ của người chết để lại và nghĩa vụ riêng của người thừa kế.

Vì vậy, việc bán một phần di sản không làm phát sinh trách nhiệm cá nhân vượt quá phần tài sản thừa kế. Khi đã thanh toán xong các khoản nghĩa vụ trong phạm vi di sản, phần còn lại mới trở thành tài sản mà người thừa kế được quyền sở hữu, sử dụng và định đoạt. Cách tiếp cận này bảo đảm cân bằng giữa quyền chủ nợ và quyền thừa kế.

Kết luận

Pháp luật Việt Nam cho phép bán một phần di sản để thanh toán nợ hoặc chi phí cấp bách nếu việc bán nhằm thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại và được tiến hành đúng thẩm quyền, đúng thứ tự ưu tiên, đúng phạm vi di sản. Người thừa kế không được tự ý định đoạt tài sản chung của di sản theo ý chí riêng, nhưng hoàn toàn có thể thỏa thuận hoặc tổ chức việc bán tài sản để bảo đảm thanh toán nghĩa vụ hợp pháp. Sau khi hoàn tất các khoản phải trả, phần còn lại của di sản mới được chia cho người thừa kế.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 615 về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 658 về thứ tự thanh toán các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến thừa kế.
• Bộ luật Dân sự 2015, các quy định về thừa kế và phân chia di sản liên quan.
• Văn bản, tài liệu hướng dẫn và bình luận chuyên sâu về nghĩa vụ tài sản trong thừa kế.