Chuyển nhượng cổ phần: hạn chế và lưu ý pháp lý

Khái quát về chuyển nhượng cổ phần

Chuyển nhượng cổ phần là việc cổ đông chuyển quyền sở hữu cổ phần của mình cho tổ chức, cá nhân khác theo thỏa thuận hoặc theo căn cứ pháp luật. Trong công ty cổ phần, đây là giao dịch đặc trưng vì cổ phần là loại tài sản có tính chuyển dịch cao, gắn với quyền tham gia quản trị, hưởng cổ tức và quyền tài sản khác của cổ đông.

Nguyên tắc chung là cổ phần được tự do chuyển nhượng, trừ trường hợp pháp luật có quy định hạn chế hoặc Điều lệ công ty quy định hạn chế chuyển nhượng cổ phần. Nguyên tắc này thể hiện sự linh hoạt của mô hình công ty cổ phần, đồng thời vẫn cho phép doanh nghiệp kiểm soát một số giao dịch nhạy cảm liên quan đến cơ cấu sở hữu và quyền kiểm soát công ty.

Các trường hợp hạn chế chuyển nhượng cổ phần

1. Hạn chế đối với cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập

Theo khoản 3 Điều 120 Luật Doanh nghiệp 2020, trong thời hạn 03 năm kể từ ngày công ty được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập chỉ được tự do chuyển nhượng cho cổ đông sáng lập khác. Nếu chuyển nhượng cho người không phải là cổ đông sáng lập thì phải được sự chấp thuận của Đại hội đồng cổ đông. Cổ đông sáng lập có cổ phần dự định chuyển nhượng không có quyền biểu quyết về việc chuyển nhượng đó.

Sau thời hạn 03 năm, hạn chế nêu trên không còn áp dụng đối với cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập, trừ trường hợp Điều lệ công ty vẫn đặt ra hạn chế hợp lệ và được thể hiện đúng hình thức pháp luật yêu cầu.

2. Hạn chế do Điều lệ công ty quy định

Khoản 1 Điều 127 Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép Điều lệ công ty quy định hạn chế chuyển nhượng cổ phần. Tuy nhiên, quy định hạn chế này chỉ có hiệu lực khi được nêu rõ trong cổ phiếu của cổ phần tương ứng. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm cổ đông và bên nhận chuyển nhượng nhận biết được giới hạn ngay từ thời điểm xác lập và thực hiện giao dịch.

Về bản chất, đây là cơ chế tự quản của công ty cổ phần nhằm bảo vệ nhóm cổ đông hiện hữu, duy trì tính ổn định của cơ cấu sở hữu, ngăn ngừa việc chuyển dịch cổ phần cho đối tượng không phù hợp với chiến lược quản trị hoặc lĩnh vực kinh doanh của doanh nghiệp.

3. Hạn chế đối với một số loại cổ phần ưu đãi

Pháp luật về công ty cổ phần còn đặt ra giới hạn riêng đối với cổ phần ưu đãi biểu quyết. Theo khoản 3 Điều 116 Luật Doanh nghiệp 2020, cổ đông sở hữu cổ phần ưu đãi biểu quyết không được chuyển nhượng cổ phần đó cho người khác, trừ trường hợp chuyển nhượng theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật hoặc theo thừa kế. Đây là hạn chế mang tính bắt buộc, không phụ thuộc vào ý chí của công ty.

Đối với các loại cổ phần ưu đãi khác, việc chuyển nhượng phải được xem xét theo điều kiện cụ thể của từng loại cổ phần và Điều lệ công ty, đồng thời đối chiếu với cơ chế hạn chế mà Luật Doanh nghiệp và văn bản hướng dẫn cho phép.

Điều kiện để hạn chế chuyển nhượng có hiệu lực

Không phải mọi quy định nội bộ đều mặc nhiên ràng buộc cổ đông và bên thứ ba. Với hạn chế do Điều lệ công ty đặt ra, điều kiện quan trọng là phải ghi rõ trong cổ phiếu của cổ phần tương ứng. Nếu thiếu sự thể hiện này, rủi ro tranh chấp tăng lên, đặc biệt khi bên nhận chuyển nhượng cho rằng mình không được thông tin đầy đủ về giới hạn giao dịch.

Trong thực tiễn, doanh nghiệp cần bảo đảm sự thống nhất giữa Điều lệ, sổ đăng ký cổ đông, mẫu cổ phiếu, nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông và hồ sơ giao dịch. Sự thiếu đồng bộ giữa các tài liệu này thường là nguyên nhân phát sinh khiếu nại về tính hợp lệ của việc chuyển nhượng.

Những vấn đề cần lưu ý khi thực hiện chuyển nhượng cổ phần

1. Kiểm tra tư cách và tình trạng pháp lý của cổ phần

Trước khi ký kết, cần xác định cổ phần có bị hạn chế chuyển nhượng hay không, thuộc loại cổ phần nào, có đang bị tranh chấp, kê biên, cầm cố hay bị phong tỏa không. Việc rà soát tình trạng pháp lý của cổ phần là bước nền tảng để tránh giao dịch vô hiệu hoặc không thể ghi nhận thay đổi cổ đông.

Nếu cổ phần thuộc diện hạn chế, phải kiểm tra đúng căn cứ hạn chế, thời hạn áp dụng, chủ thể có quyền chấp thuận và điều kiện chấp thuận. Trường hợp cần Đại hội đồng cổ đông thông qua, thủ tục họp và tỷ lệ biểu quyết phải được thực hiện đúng quy định.

2. Lập hợp đồng và hồ sơ chuyển nhượng đầy đủ

Giao dịch chuyển nhượng cần được thể hiện bằng văn bản với các nội dung cơ bản như số lượng cổ phần, loại cổ phần, giá chuyển nhượng, phương thức thanh toán, thời điểm chuyển quyền, trách nhiệm thuế và nghĩa vụ cung cấp hồ sơ. Hợp đồng càng rõ ràng thì khả năng phát sinh tranh chấp càng thấp.

Sau khi giao dịch hoàn tất, công ty phải cập nhật thông tin cổ đông trong sổ đăng ký cổ đông và các tài liệu quản trị liên quan. Đây là bước có ý nghĩa xác lập hiệu lực đối kháng nội bộ, bảo đảm người nhận chuyển nhượng thực sự trở thành cổ đông theo đúng quyền và nghĩa vụ tương ứng.

3. Chú ý nghĩa vụ thuế và chứng từ thanh toán

Chuyển nhượng cổ phần thường phát sinh nghĩa vụ thuế đối với bên chuyển nhượng theo quy định về thuế thu nhập cá nhân hoặc thuế thu nhập doanh nghiệp tùy chủ thể. Việc thanh toán, khấu trừ và kê khai cần được thực hiện đúng thời hạn để tránh bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế.

Hồ sơ thanh toán, chứng từ chuyển tiền và chứng từ khấu trừ thuế là căn cứ quan trọng khi cơ quan thuế, kiểm toán hoặc đối tác yêu cầu đối chiếu. Thực hiện giao dịch bằng cơ chế thanh toán minh bạch giúp giảm đáng kể rủi ro tranh chấp về giá chuyển nhượng và thời điểm hoàn tất nghĩa vụ.

4. Kiểm tra tác động đến quyền quản trị và cơ cấu sở hữu

Trong công ty chưa đại chúng hoặc công ty có cấu trúc cổ đông tập trung, một giao dịch chuyển nhượng nhỏ cũng có thể làm thay đổi đáng kể quyền biểu quyết, tỷ lệ sở hữu chi phối và khả năng kiểm soát doanh nghiệp. Vì vậy, ngoài khía cạnh tài sản, cần đánh giá tác động của giao dịch đối với quản trị công ty.

Doanh nghiệp nên rà soát các thỏa thuận cổ đông, cam kết không chuyển nhượng, quyền ưu tiên mua, quyền đồng bán hoặc các cơ chế kiểm soát nội bộ khác nếu được ghi nhận hợp lệ. Các thỏa thuận này thường có vai trò quyết định trong việc bảo vệ lợi ích của nhóm cổ đông hiện hữu.

Hệ quả pháp lý khi chuyển nhượng không đúng quy định

Giao dịch chuyển nhượng cổ phần không đáp ứng điều kiện pháp luật hoặc vi phạm hạn chế có hiệu lực có thể không được công ty công nhận, không làm phát sinh việc thay đổi cổ đông hợp lệ trong sổ đăng ký cổ đông, hoặc dẫn đến tranh chấp về hiệu lực giao dịch. Trong một số trường hợp, giao dịch còn có nguy cơ bị tuyên vô hiệu nếu vi phạm điều cấm của luật hoặc trái quy định bắt buộc về hình thức, thẩm quyền và trình tự.

Hệ quả thực tế thường thấy là bên nhận chuyển nhượng không thể thực hiện quyền cổ đông, không được nhận cổ tức, không có quyền biểu quyết hoặc bị từ chối ghi nhận tại công ty. Vì vậy, việc kiểm tra căn cứ pháp lý trước giao dịch quan trọng không kém so với việc đàm phán giá chuyển nhượng.

Gợi ý kiểm soát rủi ro cho doanh nghiệp và cổ đông

Doanh nghiệp nên chuẩn hóa Điều lệ, mẫu cổ phiếu, quy trình phê duyệt giao dịch và sổ đăng ký cổ đông để bảo đảm tính nhất quán. Khi có hạn chế chuyển nhượng, cần quy định rõ phạm vi hạn chế, thời hạn áp dụng, chủ thể có thẩm quyền chấp thuận và hậu quả của việc vi phạm.

Cổ đông khi chuyển nhượng cần đọc kỹ Điều lệ, kiểm tra loại cổ phần, thời hạn hạn chế và nghĩa vụ xin chấp thuận nếu có. Bên nhận chuyển nhượng cũng phải thẩm tra hồ sơ pháp lý của cổ phần và của công ty để bảo đảm giao dịch hợp lệ, có thể thực thi và được ghi nhận đầy đủ.

Kết luận

Chuyển nhượng cổ phần là quyền cơ bản của cổ đông, nhưng quyền này không tuyệt đối. Pháp luật cho phép hạn chế trong các trường hợp nhất định, đặc biệt đối với cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập trong 03 năm đầu và theo Điều lệ công ty khi đáp ứng điều kiện hiệu lực. Việc nắm vững căn cứ hạn chế, thủ tục chấp thuận và hệ quả pháp lý sẽ giúp các bên chủ động kiểm soát rủi ro và bảo đảm giao dịch an toàn.

Tài liệu tham khảo

• Luật Doanh nghiệp 2020, số 59/2020/QH14.
• Nghị định 01/2021/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Quản lý thuế 2019.
• Thông tư 96/2015/TT-BTC về thuế thu nhập doanh nghiệp.
• Thông tư 111/2013/TT-BTC về thuế thu nhập cá nhân.