Chứng cứ trong vụ việc bạo lực gia đình: thu thập và bảo quản

Cơ sở pháp lý và ý nghĩa của chứng cứ trong vụ việc bạo lực gia đình

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế đối với thành viên khác trong gia đình. Xác định đúng hành vi này đòi hỏi phải có chứng cứ đầy đủ, khách quan và hợp pháp. Trong nhiều vụ việc, chứng cứ không chỉ phục vụ việc xử lý vi phạm mà còn là căn cứ để áp dụng biện pháp bảo vệ khẩn cấp, giải quyết tranh chấp hôn nhân, nuôi con, cấp dưỡng hoặc bồi thường thiệt hại.

Về nguyên tắc tố tụng, theo khoản 1 Điều 6 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có quyền và nghĩa vụ chủ động thu thập, giao nộp chứng cứ cho Tòa án và chứng minh cho yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp. Theo khoản 1 Điều 93 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, chứng cứ trong vụ việc dân sự là những gì có thật được đương sự và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác giao nộp, xuất trình cho Tòa án trong quá trình tố tụng hoặc do Tòa án thu thập theo trình tự, thủ tục luật định. Vì vậy, giá trị của chứng cứ phụ thuộc đồng thời vào tính xác thực, tính liên quan và tính hợp pháp của quá trình tạo lập, thu giữ, lưu giữ, giao nộp.

Các loại chứng cứ thường gặp trong vụ việc bạo lực gia đình

Chứng cứ trực tiếp về hành vi bạo lực

Nhóm này bao gồm video, âm thanh, hình ảnh, tin nhắn, cuộc gọi ghi âm, camera an ninh, biên bản làm việc của công an hoặc chính quyền cơ sở, và lời khai của người chứng kiến. Đặc biệt, theo Điều 21 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, người có âm thanh, hình ảnh về hành vi bạo lực gia đình có quyền cung cấp cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết vụ việc bạo lực gia đình. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để sử dụng các dữ liệu số làm chứng cứ.

Chứng cứ y tế và thương tích

Giấy chứng nhận thương tích, hồ sơ khám bệnh, bệnh án, đơn thuốc, kết quả chẩn đoán hình ảnh, phiếu xét nghiệm và hóa đơn điều trị là những tài liệu đặc biệt quan trọng. Các tài liệu này phản ánh mức độ tổn hại, thời điểm tiếp nhận, diễn biến điều trị và hậu quả sức khỏe. Khi bị thương tích, việc đến cơ sở y tế sớm giúp hình thành dấu vết khách quan, giảm nguy cơ thất lạc chứng cứ và tăng độ tin cậy của hồ sơ.

Chứng cứ về thiệt hại tinh thần, kinh tế và môi trường sống

Các chứng cứ này có thể gồm nhật ký sự việc, tin nhắn đe dọa, tài liệu thể hiện việc kiểm soát tiền bạc, sao kê tài khoản, giấy tờ tài sản bị chiếm giữ, xác nhận của nhà trường về tác động tới trẻ em, và tài liệu thể hiện việc phải thay đổi nơi ở. Trong bạo lực gia đình, tổn hại thường kéo dài và không chỉ hiện hữu trên thân thể. Vì vậy, chứng cứ phải phản ánh toàn diện cả tác động vật chất lẫn tinh thần.

Nguyên tắc thu thập chứng cứ hợp pháp

Thu thập chứng cứ phải gắn với yêu cầu tôn trọng quyền riêng tư, an toàn cá nhân và trật tự pháp luật. Không nên tự ý xâm nhập trái phép vào thiết bị, tài khoản, chỗ ở hoặc tài sản của người khác để lấy dữ liệu, vì cách thu thập này dễ làm mất giá trị chứng cứ và phát sinh trách nhiệm pháp lý. Tài liệu, hình ảnh, âm thanh được dùng làm chứng cứ cần xác định được nguồn gốc, thời gian, địa điểm và bối cảnh phát sinh.

Đối với lời khai của người làm chứng, cần ghi nhận ngay khi sự việc còn mới, thể hiện rõ họ nhìn thấy, nghe thấy hoặc trực tiếp biết sự kiện gì. Đối với dữ liệu điện tử, nên giữ bản gốc, trích xuất đúng định dạng và lưu dấu thời gian tạo lập nếu có. Đối với tài liệu giấy, cần bảo đảm không tẩy xóa, sửa chữa, cắt ghép; nếu là bản sao thì nên kèm bản chính hoặc bản sao có chứng thực, theo quy định về chứng cứ trong tố tụng dân sự.

Cách thu thập chứng cứ an toàn và hiệu quả

Ghi nhận sự việc ngay tại thời điểm phát sinh

Khi xảy ra hành vi bạo lực, cần ưu tiên an toàn cho bản thân và trẻ em trước, sau đó ghi nhận sự kiện bằng cách chụp ảnh thương tích, chụp hiện trường, lưu tin nhắn, quay video hoặc ghi âm nếu điều kiện cho phép. Nội dung ghi nhận cần thể hiện thời gian, địa điểm, người liên quan, hành vi cụ thể và hậu quả nhìn thấy được. Nếu có người chứng kiến, nên xin họ xác nhận bằng văn bản hoặc lưu thông tin liên hệ để phục vụ việc làm chứng sau này.

Làm việc với cơ sở y tế và cơ quan có thẩm quyền

Ngay sau khi bị thương tích hoặc có dấu hiệu sang chấn, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và lưu hồ sơ. Đồng thời, có thể trình báo cho cơ quan công an, Ủy ban nhân dân cấp xã, hoặc người có thẩm quyền tiếp nhận theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022. Việc thông báo sớm giúp hình thành hồ sơ ban đầu, hạn chế tranh cãi về thời điểm và nguyên nhân thương tích.

Thu thập tài liệu từ nguồn điện tử

Đối với tin nhắn, email, cuộc gọi, bài đăng mạng xã hội hoặc dữ liệu từ camera, cần chụp màn hình, sao lưu file gốc và xuất sang nhiều thiết bị lưu trữ. Nên ghi chú rõ ngày giờ, tài khoản sử dụng, số điện thoại, đường dẫn hoặc ngữ cảnh liên quan. Nếu cần sử dụng chính thức trước Tòa án hoặc cơ quan điều tra, nên đề nghị trích xuất, xác minh hoặc chứng thực theo trình tự phù hợp để tăng độ tin cậy.

Nguyên tắc bảo quản chứng cứ

Bảo quản chứng cứ nhằm giữ nguyên trạng và ngăn ngừa thất lạc, hư hỏng, chỉnh sửa. Với tài liệu giấy, nên cất trong bìa riêng, tránh ẩm, cháy, nhòe mực và không ghim, dán hoặc gấp nếp vào phần nội dung quan trọng. Với hiện vật hoặc vật dụng có dấu vết bạo lực, cần để trong túi sạch, ghi nhãn thời gian và mô tả ngắn gọn, đồng thời chụp ảnh trước khi di chuyển.

Với dữ liệu điện tử, nên sao lưu ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau, một bản lưu ngoại tuyến để tránh mất dữ liệu. Không nên chỉnh sửa file gốc; nếu cần làm việc trên bản sao thì phải giữ nguyên bản gốc. Với hồ sơ y tế, nên xin bản sao hợp lệ từ cơ sở khám chữa bệnh và bảo quản cùng hóa đơn, đơn thuốc, giấy chuyển viện, giấy ra viện để tạo thành chuỗi chứng cứ đầy đủ.

Trong vụ việc bạo lực gia đình, an toàn cá nhân là yêu cầu ưu tiên. Nếu việc cất giữ tại nhà có nguy cơ bị phát hiện, hủy hoại hoặc đe dọa, nên gửi chứng cứ cho người tin cậy, luật sư, tổ chức hỗ trợ hoặc cơ quan có thẩm quyền để lưu giữ theo đúng trình tự. Cách làm này bảo đảm chứng cứ không bị can thiệp và giảm rủi ro cho người bị bạo lực.

Khi nào cần giao nộp chứng cứ cho cơ quan có thẩm quyền

Chứng cứ nên được giao nộp ngay khi thực hiện tố giác, yêu cầu áp dụng biện pháp bảo vệ hoặc khởi kiện tại Tòa án. Theo khoản 1 Điều 6 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự phải chủ động giao nộp chứng cứ để chứng minh yêu cầu của mình. Nếu giữ lại quá lâu, chứng cứ có thể bị thất lạc, bị nghi ngờ chỉnh sửa hoặc không còn đủ giá trị chứng minh.

Khi giao nộp, nên lập danh mục chứng cứ, mô tả ngắn từng tài liệu, tình trạng hiện vật, nguồn gốc tạo lập và thời điểm thu thập. Hồ sơ giao nộp càng rõ ràng thì khả năng được cơ quan giải quyết chấp nhận càng cao. Trường hợp có dữ liệu số nhạy cảm, cần đề nghị cơ quan tiếp nhận bảo mật thông tin cá nhân và hạn chế sao chép ngoài phạm vi cần thiết.

Những sai lầm thường làm giảm giá trị chứng cứ

Một sai lầm phổ biến là chỉ lưu ảnh chụp màn hình mà không giữ file gốc, khiến việc kiểm tra nguồn gốc gặp khó khăn. Sai lầm khác là tự ý chỉnh sửa, cắt ghép, làm mờ hoặc thêm chú thích vào tài liệu gốc, dẫn đến nghi ngờ về tính xác thực. Ngoài ra, việc thu thập chứng cứ nhưng không ghi lại thời gian, địa điểm và người liên quan cũng làm giảm đáng kể giá trị chứng minh.

Cũng cần tránh công khai rộng rãi dữ liệu riêng tư trên mạng xã hội khi chưa cần thiết cho tố tụng. Việc này không những không làm tăng giá trị chứng cứ mà còn làm phát sinh rủi ro xâm hại danh dự, đời tư và an toàn cá nhân. Cách đúng là lưu giữ có hệ thống, lập hồ sơ rõ ràng và sử dụng đúng nơi, đúng lúc.

Kết luận

Trong vụ việc bạo lực gia đình, chứng cứ là nền tảng để nhận diện hành vi vi phạm, xác định hậu quả và bảo vệ nạn nhân bằng biện pháp pháp lý phù hợp. Giá trị của chứng cứ phụ thuộc vào ba yếu tố: thu thập hợp pháp, bảo quản nguyên vẹn và giao nộp đúng thẩm quyền. Việc hiểu đúng quy định của Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 giúp nâng cao khả năng chứng minh và tăng hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.

Tài liệu tham khảo

• Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022, số 13/2022/QH15.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, số 92/2015/QH13.
• Văn bản hợp nhất 99/VBHN-VPQH năm 2025 hợp nhất Bộ luật Tố tụng dân sự.
• Văn bản hợp nhất 12/VBHN-VPQH năm 2025 về Bộ luật Tố tụng dân sự (bản tiếng Anh công bố trên Thư Viện Pháp Luật).
• Cổng thông tin công bố văn bản pháp luật của Chính phủ về Luật số 13/2022/QH15.