Chuẩn bị phạm tội và thời điểm phát sinh trách nhiệm hình sự

Khái niệm chuẩn bị phạm tội

Theo khoản 1 Điều 14 Bộ luật Hình sự 2015, chuẩn bị phạm tội là việc tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm; hoặc thành lập, tham gia nhóm tội phạm, trừ một số trường hợp được loại trừ ngay trong điều luật. Đây là giai đoạn chưa bắt đầu thực hiện hành vi khách quan cấu thành tội phạm, nhưng đã thể hiện ý chí phạm tội và sự chuẩn bị có chủ đích. Về mặt pháp lý, chuẩn bị phạm tội là một dạng hành vi tiền phạm tội được luật hình sự hóa trong những trường hợp nhất định.

Dấu hiệu cốt lõi của giai đoạn này là người thực hiện chưa tiến hành hành vi trực tiếp xâm hại khách thể của tội phạm, nhưng đã tạo nền tảng vật chất hoặc tổ chức cho việc phạm tội. Cần phân biệt chuẩn bị phạm tội với những hành vi sinh hoạt, giao dịch hoặc sở hữu thông thường chưa gắn với ý định phạm tội. Chỉ khi hành vi chuẩn bị gắn với ý định thực hiện một tội danh cụ thể và thuộc phạm vi luật định thì mới đặt ra vấn đề trách nhiệm hình sự.

Khi nào hành vi chuẩn bị phạm tội phát sinh trách nhiệm hình sự

Không phải mọi trường hợp chuẩn bị phạm tội đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo khoản 2 Điều 14 Bộ luật Hình sự 2015, chỉ người chuẩn bị phạm các tội được liệt kê cụ thể trong điều luật mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Danh mục này bao gồm các tội như phản bội Tổ quốc, hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân, gián điệp, khủng bố, bắt cóc con tin, cướp tài sản, giết người và một số tội đặc biệt khác. Như vậy, điều kiện để phát sinh trách nhiệm hình sự là hành vi chuẩn bị phải thuộc đúng nhóm tội danh mà luật đã chỉ định.

Về bản chất chính sách hình sự, quy định này cho thấy Nhà nước chỉ xử lý hình sự ở giai đoạn chuẩn bị đối với các tội có tính nguy hiểm rất cao, thường là những tội xâm phạm nghiêm trọng an ninh quốc gia, tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc an toàn công cộng. Đối với các tội không nằm trong danh mục của Điều 14, hành vi chuẩn bị tuy có thể đáng lên án về mặt đạo đức hoặc quản trị rủi ro, nhưng chưa đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm hình sự. Đây là ranh giới quan trọng giữa sự chuẩn bị thông thường và chuẩn bị phạm tội theo nghĩa pháp lý.

Điều kiện luật định về chủ thể chịu trách nhiệm

Khoản 3 Điều 14 Bộ luật Hình sự 2015 quy định người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi chuẩn bị phạm tội đối với tội giết người theo Điều 123 và tội cướp tài sản theo Điều 168. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi chuẩn bị phạm các tội được liệt kê tại khoản 2 Điều 14. Quy định này thể hiện nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự theo độ tuổi và mức độ phát triển nhận thức, kiểm soát hành vi.

Do đó, thời điểm phát sinh trách nhiệm hình sự không chỉ phụ thuộc vào bản chất hành vi mà còn phụ thuộc vào độ tuổi của người thực hiện. Cùng một hành vi chuẩn bị, nhưng người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và người từ đủ 16 tuổi trở lên có thể bị xử lý khác nhau. Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý trong thực tiễn điều tra, truy tố và xét xử.

Phân biệt chuẩn bị phạm tội với phạm tội chưa đạt và tội độc lập khác

Chuẩn bị phạm tội khác với phạm tội chưa đạt ở chỗ người phạm tội chưa bắt đầu thực hiện hành vi được mô tả trong mặt khách quan của cấu thành tội phạm. Khi đã bắt đầu thực hiện và bị ngăn chặn do nguyên nhân ngoài ý muốn, quan hệ pháp lý chuyển sang giai đoạn phạm tội chưa đạt. Việc phân biệt đúng hai giai đoạn này có ý nghĩa trực tiếp đối với việc định tội và quyết định hình phạt.

Trong thực tiễn, một hành vi chuẩn bị cũng có thể đồng thời cấu thành một tội độc lập khác nếu thỏa mãn đầy đủ dấu hiệu của tội đó. Khi đó, trách nhiệm hình sự được xác định theo tội danh độc lập tương ứng, không chỉ dừng ở quy định về chuẩn bị phạm tội. Nguyên tắc này bảo đảm việc xử lý đúng tính chất nguy hiểm của hành vi và tránh bỏ lọt tội phạm.

Ý nghĩa của quy định về chuẩn bị phạm tội

Quy định về chuẩn bị phạm tội thể hiện kỹ thuật lập pháp phòng ngừa sớm đối với những hành vi có nguy cơ cao gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Nhà làm luật không hình sự hóa toàn bộ hành vi chuẩn bị, mà chỉ giới hạn trong các tội danh nhất định để cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và nguyên tắc hạn chế can thiệp hình sự. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm tính nghiêm minh nhưng vẫn giữ được giới hạn hợp lý của quyền trừng phạt.

Về phương diện áp dụng, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được ba vấn đề cơ bản: có hành vi chuẩn bị cụ thể; hành vi đó nhằm thực hiện một trong các tội luật định; và chủ thể thuộc độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự tương ứng. Thiếu một trong các căn cứ này thì không đủ điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự về giai đoạn chuẩn bị. Đây là tiêu chuẩn bắt buộc để bảo đảm tính hợp pháp của việc xử lý hình sự.

Một số lưu ý thực tiễn khi xác định trách nhiệm hình sự

Thực tiễn cho thấy việc chứng minh mục đích phạm tội thường là khâu khó nhất khi xử lý hành vi chuẩn bị. Cơ quan tố tụng phải dựa vào tổng hợp chứng cứ về công cụ, phương tiện, cách thức liên hệ, phân công vai trò, địa điểm và thời gian thực hiện để suy ra ý chí phạm tội. Chỉ có hành vi chuẩn bị vật chất đơn lẻ, chưa đủ cơ sở khẳng định ý định phạm tội, thì chưa thể vội vàng đặt ra trách nhiệm hình sự.

Đối với nhóm tội được liệt kê tại Điều 14, việc viện dẫn điều luật phải chính xác theo điểm, khoản, điều của Bộ luật Hình sự. Khi nghiên cứu hoặc áp dụng pháp luật, cần phân biệt giữa căn cứ truy cứu đối với người thành niên và người chưa thành niên; giữa chuẩn bị phạm tội và đồng phạm; cũng như giữa chuẩn bị phạm tội và các hành vi độc lập khác như tàng trữ, mua bán, chế tạo công cụ, phương tiện nếu chúng đã đủ dấu hiệu cấu thành tội riêng.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, đặc biệt là Điều 14.
• Tạp chí Tòa án nhân dân: bài viết về trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn bị phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự.
• Thư Viện Pháp Luật: bài viết về khái niệm chuẩn bị phạm tội và trường hợp phải chịu trách nhiệm hình sự.
• Luật Minh Khuê: bài viết về khái niệm, đặc điểm và trách nhiệm hình sự đối với giai đoạn chuẩn bị phạm tội.
• Cổng thông tin phổ biến, giáo dục pháp luật Hải Phòng: tài liệu hệ thống quy định chung về tội phạm và trách nhiệm hình sự.