Chữ ký điện tử và chữ ký số: giá trị pháp lý và phạm vi sử dụng

Khái niệm và nền tảng pháp lý

Pháp luật Việt Nam hiện hành đặt chữ ký điện tử và chữ ký số trong khuôn khổ của Luật Giao dịch điện tử 2023, văn bản có hiệu lực từ ngày 01/7/2024. Theo khoản 11 Điều 3 Luật Giao dịch điện tử 2023, chữ ký điện tử là chữ ký được tạo lập dưới dạng dữ liệu điện tử gắn liền hoặc kết hợp một cách lô-gic với thông điệp dữ liệu để xác nhận chủ thể ký và khẳng định sự chấp thuận của chủ thể đó đối với thông điệp dữ liệu. Theo khoản 12 Điều 3 Luật Giao dịch điện tử 2023, chữ ký số là một dạng chữ ký điện tử sử dụng thuật toán khóa không đối xứng, gồm khóa bí mật và khóa công khai, trong đó khóa bí mật dùng để ký số và khóa công khai dùng để kiểm tra chữ ký số.

Về mặt kỹ thuật, chữ ký số là một tập hợp con của chữ ký điện tử, còn chữ ký điện tử là khái niệm bao trùm. Cách thiết kế này phản ánh yêu cầu quản trị rủi ro trong môi trường số: không phải mọi dấu hiệu xác nhận điện tử đều có cùng mức độ tin cậy, nhưng pháp luật vẫn dành cơ chế công nhận đối với từng loại tương ứng. Do đó, khi xem xét hiệu lực pháp lý, không thể chỉ dừng ở việc có hay không một “chữ ký điện tử”, mà phải xác định loại chữ ký và điều kiện đi kèm.

Phân biệt chữ ký điện tử và chữ ký số

Tiêu chí phân biệt trước hết nằm ở phương thức tạo lập. Chữ ký điện tử có thể hình thành dưới nhiều dạng dữ liệu điện tử khác nhau, miễn là gắn với thông điệp dữ liệu và thể hiện được ý chí chấp thuận của chủ thể ký. Chữ ký số, ngược lại, phải dựa trên cơ chế mật mã khóa công khai, có cặp khóa bí mật và khóa công khai, đồng thời gắn với chứng thư chữ ký số theo quy định chuyên ngành.

Tiêu chí thứ hai là khả năng kiểm chứng. Chữ ký số được thiết kế để bảo đảm tính xác thực, tính toàn vẹn và tính chống chối bỏ của thông điệp dữ liệu. Với chữ ký điện tử nói chung, mức độ tin cậy phụ thuộc vào phương thức tạo lập, khả năng nhận dạng chủ thể ký và sự phù hợp với yêu cầu pháp luật đối với từng giao dịch. Vì vậy, chữ ký số thường có giá trị chứng minh cao hơn trong các giao dịch cần bảo đảm tính kỹ thuật và khả năng kiểm tra độc lập.

Tiêu chí thứ ba là phạm vi áp dụng. Chữ ký điện tử có phạm vi rất rộng, từ các thao tác chấp thuận đơn giản trong môi trường số đến các giao dịch có giá trị pháp lý cao nếu đáp ứng điều kiện luật định. Chữ ký số thường được sử dụng trong các giao dịch điện tử chính thức, khai thuế, hải quan, bảo hiểm, hợp đồng điện tử, thủ tục hành chính và các hoạt động cần xác minh người ký một cách chặt chẽ.

Giá trị pháp lý của chữ ký điện tử

Điều 23 Luật Giao dịch điện tử 2023 xác lập nguyên tắc cơ bản rằng chữ ký điện tử không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì được thể hiện dưới dạng chữ ký điện tử. Đây là nguyên tắc công nhận tính hợp lệ của hình thức điện tử, nhằm loại bỏ định kiến rằng dữ liệu điện tử kém giá trị hơn văn bản giấy. Tuy nhiên, sự công nhận này không đồng nghĩa mọi chữ ký điện tử đều đương nhiên có giá trị như nhau trong mọi loại giao dịch.

Khoản 2 Điều 23 Luật Giao dịch điện tử 2023 quy định chữ ký điện tử chuyên dùng bảo đảm an toàn hoặc chữ ký số có giá trị pháp lý tương đương chữ ký của cá nhân đó trong văn bản giấy. Quy định này tạo ra chuẩn giá trị pháp lý cao nhất đối với cá nhân khi ký trên môi trường số. Như vậy, khi đáp ứng đúng điều kiện luật định, chữ ký điện tử chuyên dùng bảo đảm an toàn và chữ ký số được đặt ngang hàng với chữ ký tay.

Khoản 3 Điều 23 Luật Giao dịch điện tử 2023 còn quy định rằng trường hợp pháp luật yêu cầu văn bản phải được cơ quan, tổ chức xác nhận thì yêu cầu đó được xem là đáp ứng đối với thông điệp dữ liệu nếu thông điệp dữ liệu được ký bằng chữ ký điện tử chuyên dùng bảo đảm an toàn hoặc chữ ký số của cơ quan, tổ chức đó. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong thủ tục hành chính và hoạt động nội bộ của cơ quan, tổ chức. Từ đó có thể thấy pháp luật không chỉ thừa nhận chữ ký điện tử như một hình thức xác nhận, mà còn quy định rõ các mức độ giá trị pháp lý tương ứng với từng chủ thể và ngữ cảnh sử dụng.

Giá trị pháp lý của chữ ký số

Chữ ký số là hình thức chữ ký điện tử có tính chuẩn hóa cao, được pháp luật coi là công cụ xác thực mạnh trong giao dịch điện tử. Vì dựa trên hạ tầng khóa công khai và chứng thư chữ ký số, chữ ký số có khả năng xác minh danh tính người ký, phát hiện sửa đổi nội dung sau khi ký và hạn chế tranh chấp về nguồn gốc thông điệp dữ liệu. Chính vì vậy, trong thực tiễn, chữ ký số thường được ưu tiên ở những giao dịch cần tính an toàn và kiểm chứng cao.

Đối với chữ ký số công cộng, Luật Giao dịch điện tử 2023 xác định đây là chữ ký số được sử dụng trong hoạt động công cộng và được bảo đảm bởi chứng thư chữ ký số công cộng theo điểm b khoản 1 Điều 22. Đối với chữ ký số chuyên dùng công vụ, việc tổ chức, quản lý và sử dụng được điều chỉnh bởi Nghị định số 68/2024/NĐ-CP quy định về chữ ký số chuyên dùng công vụ, có hiệu lực từ ngày 15/8/2024. Hệ thống này cho thấy pháp luật đã phân tầng chữ ký số theo mục đích sử dụng và chủ thể sử dụng.

Trong tương quan với Bộ luật Dân sự 2015, ý chí của chủ thể vẫn là nền tảng của giao dịch dân sự. Theo điểm a khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự có hiệu lực khi chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp và tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện. Vì vậy, chữ ký số không thay thế bản chất ý chí tự nguyện mà là phương thức pháp lý để thể hiện và chứng minh ý chí đó trong môi trường điện tử.

Phạm vi sử dụng trong thực tiễn

Chữ ký điện tử được sử dụng trong nhiều loại giao dịch có mức độ ràng buộc khác nhau, từ đăng ký tài khoản, chấp thuận điều khoản sử dụng, xác nhận hồ sơ điện tử đến ký hợp đồng điện tử. Với các giao dịch thông thường, giá trị của chữ ký điện tử phụ thuộc vào cách thức xác định chủ thể ký, tính toàn vẹn của dữ liệu và khả năng truy vết. Trong các tình huống này, pháp luật cho phép áp dụng linh hoạt nhưng vẫn yêu cầu bảo đảm đủ căn cứ chứng minh ý chí và danh tính.

Chữ ký số được sử dụng phổ biến trong khai báo thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội, đấu thầu điện tử, dịch vụ công trực tuyến và ký văn bản điện tử của doanh nghiệp, cơ quan nhà nước. Đây là nhóm giao dịch đòi hỏi mức độ tin cậy cao, quy trình kiểm tra tự động và khả năng xác thực độc lập. Khi pháp luật chuyên ngành yêu cầu một văn bản có chữ ký hoặc xác nhận của cá nhân, cơ quan, tổ chức, chữ ký số thường là phương thức đáp ứng phù hợp nhất trong môi trường số.

Đối với hoạt động công vụ, Nghị định số 68/2024/NĐ-CP là cơ sở pháp lý chuyên biệt cho chữ ký số chuyên dùng công vụ. Đây là cơ chế phục vụ quản lý nhà nước, điều hành công việc nội bộ và giao dịch điện tử trong khu vực công. Việc tách riêng nhóm chữ ký này cho thấy khu vực công chịu yêu cầu cao hơn về quản trị định danh, kiểm soát hạ tầng và an toàn thông tin.

Giá trị chứng cứ và rủi ro pháp lý

Trong tố tụng và giải quyết tranh chấp, chữ ký điện tử và chữ ký số đều có thể trở thành chứng cứ điện tử nếu đáp ứng điều kiện về tính xác thực, toàn vẹn và khả năng thu thập, lưu trữ hợp pháp. Tuy nhiên, rủi ro pháp lý thường phát sinh khi không xác định được chủ thể kiểm soát chữ ký, không chứng minh được thời điểm ký, hoặc không bảo đảm quy trình quản lý khóa bí mật. Khi đó, giá trị chứng minh của chữ ký bị suy giảm đáng kể.

Rủi ro lớn nhất của chữ ký điện tử là mức độ chuẩn hóa không đồng đều. Nếu chỉ có thao tác tích chọn, nhập mã OTP, quét hình ảnh chữ ký hoặc ghi nhận thao tác điện tử mà không kèm cơ chế kiểm soát phù hợp, tranh chấp rất dễ phát sinh về thẩm quyền ký và sự chấp thuận thực sự. Với chữ ký số, rủi ro tập trung vào việc quản lý chứng thư số, bảo vệ khóa bí mật và tuân thủ thời hạn hiệu lực của chứng thư.

Kết luận

Chữ ký điện tử là khái niệm rộng, còn chữ ký số là hình thức chữ ký điện tử có cơ chế kỹ thuật và pháp lý chặt chẽ hơn. Luật Giao dịch điện tử 2023 đã xác lập rõ nguyên tắc công nhận chữ ký điện tử, đồng thời quy định giá trị pháp lý tương đương chữ ký tay đối với chữ ký điện tử chuyên dùng bảo đảm an toàn và chữ ký số trong các trường hợp luật định. Trong thực tiễn, việc lựa chọn đúng loại chữ ký phải căn cứ vào chủ thể, mục đích giao dịch và yêu cầu của pháp luật chuyên ngành để bảo đảm hiệu lực, an toàn và khả năng chứng minh.

Tài liệu tham khảo

• Luật Giao dịch điện tử số 20/2023/QH15.
• Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Nghị định số 48/2024/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị định số 130/2018/NĐ-CP.
• Nghị định số 68/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định về chữ ký số chuyên dùng công vụ.
• Văn bản hợp nhất liên quan đến quy định về chữ ký số và dịch vụ chứng thực chữ ký số.