Chọn trọng tài tại Việt Nam hay nước ngoài: tiêu chí cần cân nhắc

Khung pháp lý điều chỉnh lựa chọn trọng tài

Trong giao dịch thương mại, lựa chọn trọng tài tại Việt Nam hay nước ngoài trước hết phải đặt trong khung pháp lý hiện hành. Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12 có hiệu lực từ ngày 01/01/2011 và vẫn là đạo luật nền tảng điều chỉnh thẩm quyền, trình tự, thủ tục, tổ chức trọng tài và phán quyết trọng tài tại Việt Nam. Đối với phán quyết trọng tài nước ngoài, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định cơ chế công nhận và cho thi hành tại Việt Nam.

Về hiệu lực thỏa thuận trọng tài, yêu cầu trọng tài chỉ có giá trị khi đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo điểm a khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, đồng thời phù hợp với các quy định chuyên ngành của Luật Trọng tài thương mại 2010. Khi doanh nghiệp chọn trọng tài nước ngoài, cần lưu ý rằng phán quyết chỉ có giá trị thi hành tại Việt Nam sau khi được Tòa án Việt Nam công nhận theo cơ chế của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Tiêu chí thứ nhất: mức độ phù hợp với địa điểm của tranh chấp và tài sản

Yếu tố đầu tiên là nơi tập trung hợp đồng, chứng cứ, nhân sự và tài sản có khả năng bị phong tỏa hoặc thi hành. Nếu bên phải thi hành có trụ sở, nơi cư trú hoặc tài sản ở Việt Nam, trọng tài trong nước thường thuận lợi hơn về khả năng tiếp cận chứng cứ, chi phí di chuyển và phối hợp tố tụng. Khi tài sản nằm chủ yếu ở nước ngoài, trọng tài nước ngoài hoặc trọng tài quốc tế với cơ chế thi hành phù hợp với nơi có tài sản sẽ có lợi thế rõ rệt.

Doanh nghiệp không nên chỉ nhìn vào nơi tổ chức phiên họp mà cần đánh giá toàn bộ “điểm rơi thi hành” của phán quyết. Một phán quyết trọng tài quốc tế dù có tính trung lập cao vẫn trở nên kém hiệu quả nếu muốn thi hành tại Việt Nam phải qua bước công nhận, đặc biệt khi bên phải thi hành có tài sản ở Việt Nam.

Tiêu chí thứ hai: tính khả thi khi thi hành phán quyết

Khả năng thi hành là tiêu chí trung tâm. Phán quyết của trọng tài tại Việt Nam nhìn chung có thể được thi hành trực tiếp theo cơ chế của pháp luật về thi hành án dân sự sau khi có hiệu lực. Trong khi đó, phán quyết trọng tài nước ngoài muốn có hiệu lực tại Việt Nam phải thuộc trường hợp được xem xét công nhận theo Điều 424 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, bao gồm phán quyết từ nước có điều ước quốc tế với Việt Nam hoặc trên cơ sở nguyên tắc có đi có lại.

Người được thi hành có quyền yêu cầu Tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài theo Điều 425 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; thời hạn nộp đơn là 03 năm kể từ ngày phán quyết có hiệu lực theo Điều 451 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Vì vậy, nếu doanh nghiệp ưu tiên tốc độ và tính chắc chắn của giai đoạn hậu phán quyết, trọng tài tại Việt Nam thường là phương án ít tầng nấc thủ tục hơn.

Tiêu chí thứ ba: mức độ trung lập và niềm tin của các bên

Trong tranh chấp có yếu tố nước ngoài, vấn đề trung lập thường được đặt lên hàng đầu. Trọng tài nước ngoài giúp giảm bớt lo ngại về “sân nhà”, nhất là khi một bên là doanh nghiệp nội địa còn bên kia là nhà đầu tư hoặc đối tác nước ngoài. Cùng với đó, một trung tâm trọng tài quốc tế có uy tín thường tạo cảm giác an tâm hơn về tính chuyên nghiệp, quy tắc tố tụng và chất lượng trọng tài viên.

Tuy nhiên, trung lập không đồng nghĩa với tối ưu. Nếu một bên không quen với ngôn ngữ, quy tắc tố tụng hoặc cấu trúc chi phí của trung tâm nước ngoài, lợi ích trung lập sẽ bị triệt tiêu bởi rào cản vận hành. Vì vậy, tiêu chí trung lập cần được cân bằng với năng lực tuân thủ thực tế của các bên.

Tiêu chí thứ tư: chi phí tổng thể của cơ chế giải quyết tranh chấp

Chi phí không chỉ gồm phí nộp đơn và thù lao trọng tài viên, mà còn bao gồm luật sư, phiên dịch, đi lại, thuê chuyên gia, chi phí quản lý chứng cứ và chi phí thi hành sau phán quyết. Trọng tài nước ngoài thường làm tăng đáng kể chi phí tố tụng do địa điểm xa, ngôn ngữ làm việc, mức phí của trung tâm trọng tài quốc tế và chi phí bảo vệ quyền lợi tại nhiều quốc gia. Trọng tài tại Việt Nam thường có cấu trúc chi phí dễ dự đoán hơn và phù hợp hơn với tranh chấp có giá trị vừa phải hoặc chuỗi giao dịch liên quan chủ yếu đến Việt Nam.

Doanh nghiệp nên đánh giá chi phí theo tổng vòng đời tranh chấp, không chỉ theo phí nộp ban đầu. Một cơ chế có phí ban đầu thấp nhưng làm tăng nguy cơ tranh chấp kéo dài hoặc khó thi hành sẽ tốn kém hơn về mặt kinh tế.

Tiêu chí thứ năm: ngôn ngữ, chứng cứ và khả năng kiểm soát quy trình

Ngôn ngữ trọng tài quyết định trực tiếp đến tốc độ và chất lượng tranh tụng. Nếu hợp đồng, chứng từ, email và nhân sự chủ chốt đều bằng tiếng Việt, trọng tài trong nước giúp giảm gánh nặng dịch thuật và hạn chế sai lệch diễn đạt. Ngược lại, khi hợp đồng được soạn bằng tiếng Anh và các bên thường xuyên giao dịch xuyên biên giới, trọng tài nước ngoài hoặc trọng tài quốc tế dùng tiếng Anh sẽ thuận lợi hơn.

Doanh nghiệp cũng cần cân nhắc quy tắc tố tụng áp dụng, cách lựa chọn trọng tài viên, cơ chế hợp nhất vụ việc, bảo mật và biện pháp khẩn cấp tạm thời. Trọng tài tại Việt Nam cho phép các bên thiết kế điều khoản tương đối linh hoạt nhưng vẫn chịu giới hạn của pháp luật Việt Nam; trọng tài nước ngoài thường có hệ sinh thái thủ tục phong phú hơn cho các giao dịch phức tạp.

Tiêu chí thứ sáu: loại tranh chấp và mức độ phức tạp của giao dịch

Không phải mọi tranh chấp đều cần một cơ chế quốc tế. Hợp đồng mua bán hàng hóa trong nước, hợp đồng xây dựng triển khai tại Việt Nam hoặc tranh chấp cung ứng dịch vụ nội địa thường phù hợp với trọng tài tại Việt Nam vì chứng cứ, nhân chứng và tài sản đều tập trung trong nước. Những giao dịch M&A, tài trợ dự án, chuỗi cung ứng đa quốc gia hoặc hợp đồng liên doanh có yếu tố nhiều pháp luật điều chỉnh lại thường cần trọng tài nước ngoài hoặc trung tâm trọng tài quốc tế để bảo đảm tính chuyên môn và trung lập.

Điều quan trọng là mức độ phức tạp của quan hệ pháp lý phải tương xứng với cơ chế giải quyết tranh chấp. Cơ chế càng phức tạp, chi phí và thời gian càng tăng; do đó, lựa chọn trọng tài cần phản ánh đúng tính chất của giao dịch thay vì chạy theo “chuẩn quốc tế” một cách hình thức.

Tiêu chí thứ bảy: tương quan giữa điều khoản trọng tài và chiến lược đàm phán

Điều khoản trọng tài là công cụ phân bổ rủi ro ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng. Khi một bên có vị thế thương lượng mạnh hơn, việc chọn trọng tài nước ngoài có thể được sử dụng để tạo niềm tin cho đối tác hoặc để chuẩn hóa cơ chế giải quyết tranh chấp. Trong nhiều giao dịch, lựa chọn trọng tài tại Việt Nam lại là giải pháp thực dụng hơn vì giảm rủi ro thực thi và tiết kiệm chi phí vận hành.

Doanh nghiệp nên xác định trước các biến số quan trọng gồm địa điểm trọng tài, ngôn ngữ, số lượng trọng tài viên, quy tắc tố tụng, luật áp dụng cho hợp đồng và nơi có tài sản thi hành chính. Một điều khoản được soạn tốt sẽ hạn chế tranh cãi về thẩm quyền và tránh việc chính điều khoản giải quyết tranh chấp trở thành nguồn phát sinh tranh chấp mới.

Khuyến nghị thực tiễn cho doanh nghiệp

Trong các tranh chấp gắn chặt với Việt Nam, có tài sản thi hành tại Việt Nam và cần giải quyết nhanh, trọng tài tại Việt Nam thường là lựa chọn phù hợp. Trong các giao dịch có yếu tố nước ngoài sâu, cần bảo đảm trung lập hoặc tài sản nằm ở nhiều quốc gia, trọng tài nước ngoài hoặc trọng tài quốc tế sẽ phù hợp hơn. Sự lựa chọn tối ưu luôn là sự cân bằng giữa tính trung lập, chi phí, tốc độ, khả năng thi hành và mức độ phức tạp của giao dịch.

Về mặt soạn thảo, điều khoản trọng tài nên nêu rõ trung tâm trọng tài, địa điểm xét xử, ngôn ngữ, số lượng trọng tài viên, luật áp dụng và cơ chế bảo mật. Với giao dịch quốc tế, cần kiểm tra trước khả năng công nhận và thi hành phán quyết tại quốc gia nơi có tài sản để tránh “thắng kiện nhưng không thu hồi được”.

Kết luận

Lựa chọn trọng tài tại Việt Nam hay nước ngoài không phải quyết định mang tính hình thức mà là quyết định về hiệu quả quản trị tranh chấp. Nếu ưu tiên tính khả thi thi hành tại Việt Nam, kiểm soát chi phí và đơn giản hóa thủ tục, trọng tài trong nước thường là phương án phù hợp hơn. Nếu ưu tiên trung lập, chuyên môn hóa và sự chấp nhận của đối tác quốc tế, trọng tài nước ngoài có lợi thế rõ ràng. Doanh nghiệp chỉ nên chốt cơ chế trọng tài sau khi đã đánh giá đồng thời địa điểm tài sản, cấu trúc hợp đồng, khả năng thi hành và chiến lược giao dịch dài hạn.

Tài liệu tham khảo

• Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Công ước New York 1958 về công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài.
• Văn bản hướng dẫn và thực tiễn xét xử liên quan đến công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam.