Cho thuê, mua bán tài khoản ngân hàng và trách nhiệm hình sự

Khái quát về hành vi cho thuê, mua bán tài khoản ngân hàng

Tài khoản ngân hàng là phương tiện thanh toán gắn với danh tính pháp lý của chủ tài khoản. Khi cá nhân cho người khác thuê, mượn hoặc chuyển nhượng quyền sử dụng tài khoản, hành vi này tạo ra nguy cơ che giấu dòng tiền, hợp thức hóa giao dịch gian dối và cản trở hoạt động quản lý của tổ chức tín dụng. Pháp luật hiện hành không cho phép tài khoản thanh toán được lưu thông như một loại hàng hóa độc lập.

Trong thực tiễn, hành vi vi phạm thường thể hiện dưới nhiều dạng như: đứng tên mở tài khoản rồi giao cho người khác sử dụng; bán thông tin tài khoản ngân hàng; cho thuê tài khoản để nhận tiền, rút tiền; hoặc hợp thức hóa giao dịch cho đường dây lừa đảo, đánh bạc, rửa tiền. Tùy tính chất, số lượng tài khoản, số tiền thu lợi và mục đích sử dụng, người thực hiện có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Căn cứ pháp lý trực tiếp về xử lý hình sự

Trường hợp điển hình nhất là hành vi thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng. Theo điểm a khoản 1 Điều 291 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, người nào thực hiện hành vi này với số lượng từ 20 tài khoản đến dưới 50 tài khoản hoặc thu lợi bất chính từ 20.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng thì bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Theo điểm b khoản 1 Điều 291 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, nếu số lượng từ 50 tài khoản trở lên hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng trở lên, mức hình phạt tăng lên từ 02 năm đến 07 năm tù. Đây là căn cứ quan trọng nhất để xác định trách nhiệm hình sự đối với hành vi mua bán thông tin tài khoản ngân hàng trong trường hợp có tính chất, mức độ nghiêm trọng.

Không chỉ người trực tiếp giao dịch thông tin tài khoản mới bị xem xét trách nhiệm hình sự. Người tổ chức, môi giới, chỉ đạo hoặc cung cấp công cụ, phương tiện để thực hiện hành vi cũng có thể bị xử lý với vai trò đồng phạm theo Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.

Khi nào việc cho thuê, mua bán tài khoản ngân hàng bị coi là tội phạm

1. Khi hành vi thỏa mãn dấu hiệu của Điều 291 Bộ luật Hình sự

Người cho thuê, cho mượn hoặc bán tài khoản thường đồng thời phát sinh hành vi mua bán thông tin định danh gắn với tài khoản, dữ liệu đăng ký, lịch sử giao dịch hoặc quyền kiểm soát tài khoản. Nếu hành vi đạt ngưỡng về số lượng tài khoản hoặc lợi ích bất chính theo Điều 291 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, thì trách nhiệm hình sự phát sinh trực tiếp, không phụ thuộc vào việc chủ tài khoản có tự sử dụng hay không.

Đặc biệt, việc chỉ mở tài khoản rồi giao cho người khác quản lý, sử dụng vào mục đích thu lợi cũng đã tiềm ẩn dấu hiệu “mua bán trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng” nếu người thực hiện có hành vi chuyển giao, cung cấp, trao đổi thông tin tài khoản một cách trái phép. Cơ quan tiến hành tố tụng sẽ đánh giá tổng thể số lượng tài khoản, dòng tiền và vai trò của từng người trong chuỗi hành vi.

2. Khi tài khoản được dùng làm công cụ cho tội phạm khác

Nếu tài khoản được thuê hoặc mua để nhận tiền lừa đảo, rửa tiền, đánh bạc, tổ chức đánh bạc, vận chuyển tiền phạm tội hoặc che giấu nguồn gốc tài sản, người cho thuê hoặc bán tài khoản không còn dừng ở vi phạm hành chính. Trong trường hợp biết rõ mục đích bất hợp pháp mà vẫn giao tài khoản, người đó có thể bị xem xét với vai trò đồng phạm của tội phạm tương ứng.

Với hành vi che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền, tài sản, trách nhiệm hình sự thường được đặt ra theo Điều 324 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 về tội rửa tiền. Nếu tài khoản được dùng để chiếm đoạt tiền của người khác, các tội danh như tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 hoặc tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản theo Điều 290 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 có thể được áp dụng đối với người có vai trò chủ mưu, giúp sức hoặc đồng phạm.

3. Khi có dấu hiệu tổ chức, môi giới, tiếp tay có hệ thống

Hành vi lôi kéo nhiều người mở tài khoản để bán, gom tài khoản cho đường dây lừa đảo hoặc tổ chức “đội ngũ” đứng tên hộ thường thể hiện tính chuyên nghiệp và có tổ chức. Đây là tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội, đồng thời khiến việc xử lý hình sự trở nên rõ ràng hơn vì không còn là hành vi đơn lẻ, vô ý hay ngẫu nhiên.

Nếu người thực hiện cố ý che giấu giao dịch, nhận tiền công theo đầu tài khoản, phân tán dòng tiền hoặc tạo lớp trung gian để né tránh kiểm soát của ngân hàng và cơ quan chức năng, các dấu hiệu cấu thành tội phạm thường được củng cố mạnh hơn. Trong loại việc này, cơ quan tố tụng không chỉ nhìn vào “bán tài khoản” mà còn xem xét toàn bộ cơ chế vận hành của đường dây.

Ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự

Pháp luật hành chính xử lý các hành vi thuê, cho thuê, mượn, cho mượn tài khoản thanh toán, mua bán thông tin tài khoản thanh toán khi chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 26 Nghị định 88/2019/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 143/2021/NĐ-CP. Theo quy định hiện hành, hành vi với từ 01 tài khoản đến dưới 10 tài khoản bị phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng; hành vi với từ 10 tài khoản trở lên bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Khi số lượng tài khoản, số tiền thu lợi hoặc mục đích sử dụng vượt ngưỡng của xử phạt hành chính và đáp ứng dấu hiệu cấu thành tội phạm, cơ quan có thẩm quyền sẽ chuyển sang xử lý hình sự. Nói cách khác, xử phạt hành chính chỉ áp dụng khi chưa đủ căn cứ hình sự; còn khi đã đủ dấu hiệu tại Điều 291 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 hoặc các tội danh liên quan, chế tài hình sự sẽ được đặt ra.

Hệ quả pháp lý kèm theo đối với người vi phạm

Ngoài hình phạt chính là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định theo quy định của Bộ luật Hình sự. Tài khoản, tiền, phương tiện và dữ liệu liên quan đến hành vi phạm tội cũng có thể bị thu giữ, tịch thu hoặc xử lý theo thủ tục tố tụng.

Về thực tiễn dân sự và ngân hàng, chủ tài khoản còn phải đối mặt với việc bị phong tỏa, hạn chế giao dịch, chấm dứt quan hệ sử dụng dịch vụ, và chịu trách nhiệm đối với thiệt hại phát sinh nếu hành vi của mình làm ảnh hưởng đến người thứ ba. Một khi đã xuất hiện dấu hiệu đồng phạm hoặc giúp sức, hậu quả pháp lý không còn giới hạn trong phạm vi vi phạm nội bộ của ngân hàng.

Kết luận

Cho thuê, cho mượn, mua bán tài khoản ngân hàng bị xử lý hình sự khi hành vi đó thỏa mãn dấu hiệu của Điều 291 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, khi tài khoản được dùng để thực hiện tội phạm khác như rửa tiền, lừa đảo, hoặc khi người thực hiện tham gia với vai trò tổ chức, môi giới, đồng phạm. Ngưỡng số lượng tài khoản và số tiền thu lợi là tiêu chí then chốt để phân định giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong thực tiễn tuân thủ pháp luật, việc đứng tên hộ, giao tài khoản cho người khác sử dụng, hoặc nhận tiền thuê tài khoản đều không an toàn về mặt pháp lý. Cách ứng xử phù hợp là tuyệt đối không chuyển giao tài khoản thanh toán, không cung cấp thông tin đăng nhập và không tiếp tay cho các giao dịch không minh bạch.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Nghị định 88/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng.
• Nghị định 143/2021/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 88/2019/NĐ-CP.
• Luật Phòng, chống rửa tiền 2022.
• Luật Các tổ chức tín dụng 2024.