Chia tài sản khi ly hôn: nguyên tắc, công sức và lỗi của mỗi bên

Khái quát về chia tài sản khi ly hôn

Chia tài sản khi ly hôn là việc xác định quyền sở hữu, quyền hưởng phần giá trị tài sản và nghĩa vụ thanh toán giữa vợ chồng sau khi quan hệ hôn nhân chấm dứt. Về nguyên tắc, pháp luật ưu tiên sự thỏa thuận của các bên; chỉ khi không đạt được thỏa thuận thì Tòa án mới can thiệp giải quyết theo quy định của pháp luật. Cách tiếp cận này bảo đảm quyền tự định đoạt của vợ chồng, đồng thời hạn chế tranh chấp kéo dài. Trong thực tiễn, việc chia tài sản không chỉ dừng ở phép chia cơ học theo tỷ lệ mà còn phải xem xét nguồn gốc tài sản, công sức tạo lập và các yếu tố công bằng khác.

Nguyên tắc pháp lý khi chia tài sản chung

Theo khoản 1 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản của vợ chồng được giải quyết trước hết theo thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì Tòa án giải quyết theo quy định tại các khoản 2, 3, 4 và 5 Điều 59 và các điều liên quan của Luật này. Đây là nguyên tắc nền tảng, bảo đảm việc phân chia không tách rời chế độ tài sản của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. Pháp luật cũng xác định tài sản chung được chia bằng hiện vật; nếu không chia được bằng hiện vật thì chia theo giá trị, bên nào nhận phần tài sản hiện vật có giá trị lớn hơn phần mình được hưởng thì phải thanh toán chênh lệch. Quy định này thể hiện mục tiêu vừa bảo toàn giá trị tài sản, vừa hạn chế phát sinh bất bình đẳng khi tài sản là bất động sản, phương tiện sản xuất hoặc tài sản gắn với nhu cầu sinh hoạt thiết yếu.

Khoản 4 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định việc chia tài sản phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của vợ, con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản tự nuôi mình. Như vậy, việc phân chia không chỉ phục vụ lợi ích của hai bên vợ chồng mà còn phải tính đến lợi ích của các chủ thể yếu thế trong gia đình. Trong trường hợp tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung hoặc có sự sáp nhập, trộn lẫn, phần giá trị đóng góp của bên có tài sản riêng cũng cần được xem xét thanh toán hoặc hoàn trả theo quy định của pháp luật.

Công sức đóng góp của mỗi bên được xác định như thế nào

Công sức đóng góp là tiêu chí trung tâm khi Tòa án xem xét chia tài sản chung của vợ chồng. Theo khoản 2 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản chung về nguyên tắc được chia đôi nhưng có tính đến công sức đóng góp của vợ, chồng vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung. Lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập. Quy định này khẳng định giá trị pháp lý của hoạt động nội trợ, chăm sóc con cái, quản lý chi tiêu gia đình và hỗ trợ bên kia phát triển nghề nghiệp, kinh doanh.

Việc đánh giá công sức đóng góp không đồng nhất với việc chỉ kiểm tra ai là người đứng tên tài sản hoặc ai là người trực tiếp nộp tiền mua tài sản. Tòa án xem xét cả đóng góp trực tiếp bằng thu nhập, tiền vốn, tài sản và đóng góp gián tiếp thông qua công việc gia đình, hỗ trợ tinh thần, chăm sóc con chung, duy trì đời sống chung và tạo điều kiện để bên kia tích lũy tài sản. Vì vậy, người không tạo ra thu nhập bằng tiền vẫn có thể được xác định là có đóng góp đáng kể nếu họ gánh vác vai trò gia đình, từ đó làm tăng giá trị và sự ổn định của khối tài sản chung. Trên thực tế, chứng cứ về công sức đóng góp thường bao gồm giấy tờ tài chính, hợp đồng, sổ sách, xác nhận công việc, dữ liệu thanh toán và các chứng cứ thể hiện việc quản lý, chăm sóc, duy trì tài sản.

Nguyên tắc chia đôi nhưng không nhất thiết bằng nhau

Chia đôi không đồng nghĩa với mỗi bên luôn nhận đúng 50% giá trị tài sản. Khoản 2 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép điều chỉnh tỷ lệ chia theo các yếu tố luật định, trong đó công sức đóng góp là yếu tố quan trọng. Nếu một bên chứng minh mình đóng góp lớn hơn rõ rệt vào việc hình thành khối tài sản chung, phần được hưởng của bên đó có thể cao hơn. Ngược lại, nếu một bên ít tham gia vào việc tạo lập tài sản chung nhưng vẫn thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, quản lý gia đình ở mức đáng kể, công sức của họ vẫn phải được ghi nhận tương xứng.

Vai trò của lỗi của mỗi bên trong phân chia tài sản

Lỗi của mỗi bên là yếu tố được xem xét riêng biệt khi phân chia tài sản chung. Theo khoản 2 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Tòa án còn phải tính đến lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng. Lỗi ở đây thường gắn với hành vi vi phạm nghĩa vụ chung thủy, nghĩa vụ tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; hành vi tẩu tán, hủy hoại tài sản; hoặc các hành vi khác làm ảnh hưởng đến quan hệ hôn nhân và khối tài sản chung. Đây không phải là tiêu chí duy nhất, nhưng là cơ sở để điều chỉnh mức hưởng tài sản trong những trường hợp có vi phạm nghiêm trọng.

Việc xem xét lỗi nhằm bảo đảm công bằng thực chất, tránh để bên có hành vi vi phạm nghiêm trọng hưởng lợi từ chính hành vi của mình. Tuy nhiên, lỗi không tự động dẫn đến việc mất toàn bộ quyền đối với tài sản chung. Tòa án vẫn phải cân đối với công sức đóng góp, hoàn cảnh gia đình, nghĩa vụ nuôi con và các yếu tố bảo vệ lợi ích chính đáng của các bên. Do đó, trong hồ sơ tranh chấp, việc chứng minh lỗi cần gắn với hậu quả cụ thể và mối liên hệ giữa hành vi vi phạm với khối tài sản, chứ không chỉ nêu nhận định chung.

Những yếu tố khác ảnh hưởng đến kết quả chia tài sản

Ngoài công sức đóng góp và lỗi của mỗi bên, khoản 2 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 còn yêu cầu xem xét hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng. Yếu tố này đặc biệt quan trọng khi một bên đang trực tiếp nuôi con nhỏ, mất khả năng lao động, đang gặp khó khăn về sức khỏe hoặc không có nguồn thu nhập ổn định. Trong những trường hợp đó, việc chia tài sản cần bảo đảm điều kiện tối thiểu để bên yếu thế có thể ổn định cuộc sống sau ly hôn. Cùng với đó, Tòa án có thể cân nhắc lợi ích chính đáng của mỗi bên trong việc duy trì chỗ ở, phương tiện mưu sinh hoặc nguồn sống sau khi hôn nhân chấm dứt.

Đối với tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung, tài sản được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân từ nguồn riêng hoặc tài sản có sáp nhập, trộn lẫn, vấn đề xác định phần giá trị đóng góp trở thành nội dung tranh chấp thường gặp. Khi đó, chứng từ gốc, lịch sử giao dịch, thỏa thuận giữa vợ chồng và quá trình sử dụng tài sản là những căn cứ then chốt. Nếu không chứng minh được rõ ràng, tài sản đó dễ bị nhìn nhận như tài sản chung hoặc phần đóng góp riêng bị xác định thấp hơn thực tế. Bởi vậy, người có yêu cầu chia tài sản cần chuẩn bị hồ sơ đầy đủ ngay từ giai đoạn đầu của vụ việc.

Thực tiễn chứng minh và tranh chấp thường gặp

Trong thực tiễn tố tụng, tranh chấp tài sản khi ly hôn thường xoay quanh ba nhóm vấn đề: xác định tài sản chung hay riêng; xác định giá trị tài sản; và xác định tỷ lệ chia. Nhiều vụ việc phát sinh từ việc một bên đứng tên toàn bộ tài sản nhưng tài sản được tạo lập từ công sức, thu nhập hoặc sự hỗ trợ của cả hai vợ chồng. Cũng có trường hợp tài sản được mua từ nguồn tiền riêng nhưng trong quá trình hôn nhân đã hòa nhập vào đời sống chung, làm cho việc xác định phần riêng trở nên phức tạp. Vì vậy, chứng cứ tài chính, lịch sử sử dụng tài sản, lời khai của người làm chứng và dữ liệu giao dịch có ý nghĩa rất lớn.

Đối với bên yêu cầu Tòa án bảo vệ phần đóng góp của mình, nghĩa vụ chứng minh là yếu tố quyết định. Cần chứng minh nguồn tiền mua tài sản, việc quản lý thu nhập, quá trình đóng góp vào kinh doanh hoặc chăm sóc gia đình, cũng như hành vi vi phạm của bên kia nếu yêu cầu xem xét lỗi. Đối với bên đang quản lý tài sản, việc cung cấp thông tin minh bạch và tài liệu hợp lệ cũng giúp Tòa án đánh giá đúng bản chất quan hệ tài sản. Trong các vụ việc có tranh chấp lớn, việc xác định giá trị tài sản nên dựa trên chứng thư thẩm định hoặc kết quả định giá phù hợp, nhằm hạn chế sai lệch khi chia theo giá trị.

Kết luận

Chia tài sản khi ly hôn là quá trình áp dụng đồng thời nhiều nguyên tắc pháp lý, trong đó nguyên tắc chia đôi chỉ là điểm xuất phát chứ không phải kết quả cuối cùng. Công sức đóng góp của mỗi bên, kể cả lao động gia đình, và lỗi trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng đều là căn cứ quan trọng để điều chỉnh tỷ lệ chia. Cùng với đó, hoàn cảnh gia đình, quyền lợi của con và giá trị thực tế của tài sản là những yếu tố không thể bỏ qua. Việc nhận diện đúng bản chất tài sản và chuẩn bị đầy đủ chứng cứ sẽ quyết định trực tiếp đến kết quả giải quyết tranh chấp.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
• Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Nghị quyết số 01/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Nghị định số 126/2014/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hôn nhân và gia đình.
• Thông tư liên tịch số 01/2016/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP.