Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân: điều kiện và thủ tục

Khái quát về chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân

Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng không bị buộc phải duy trì khối tài sản chung theo một trạng thái bất biến. Pháp luật cho phép vợ chồng thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý tài sản, đầu tư, kinh doanh, bảo vệ lợi ích gia đình hoặc xử lý các quan hệ tài chính phát sinh trong đời sống hôn nhân. Cơ chế này được ghi nhận tại Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và được hướng dẫn chi tiết bởi Nghị định 126/2014/NĐ-CP.

Về bản chất, đây là sự thay đổi đối với phạm vi sở hữu chung nhưng không đồng nghĩa với việc chấm dứt quan hệ hôn nhân. Chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định vẫn tiếp tục tồn tại, chỉ có khối tài sản cụ thể được phân chia và xác lập lại theo thỏa thuận hoặc theo quyết định của Tòa án. Vì vậy, việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân cần được xem xét đồng thời ở hai phương diện: điều kiện hợp pháp của việc chia và hậu quả pháp lý sau khi chia.

Điều kiện để chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân

Điều kiện đầu tiên là vợ chồng phải có thỏa thuận, vì nguyên tắc chung của Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 là quyền tự định đoạt của các bên. Thỏa thuận này phải xác định rõ chia một phần hay toàn bộ tài sản chung, tài sản nào được chia, thời điểm có hiệu lực và các vấn đề liên quan đến quyền, nghĩa vụ phát sinh sau khi chia. Nếu không đạt được thỏa thuận, một bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.

Điều kiện thứ hai là việc chia không được thuộc trường hợp bị vô hiệu. Theo Điều 42 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân bị vô hiệu khi nhằm trốn tránh nghĩa vụ nuôi dưỡng, bồi thường thiệt hại, thanh toán nợ, nộp thuế hoặc các nghĩa vụ tài sản khác; hoặc khi vi phạm những trường hợp pháp luật cấm. Quy định này nhằm ngăn chặn việc lợi dụng chia tài sản để tẩu tán, che giấu hoặc làm giảm khả năng thực hiện nghĩa vụ với người thứ ba.

Điều kiện thứ ba liên quan đến hình thức của thỏa thuận. Khoản 2 Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định thỏa thuận phải lập thành văn bản, và văn bản này được công chứng theo yêu cầu của vợ chồng hoặc theo quy định của pháp luật. Khi tài sản là bất động sản, quyền sử dụng đất hoặc tài sản mà pháp luật yêu cầu hình thức bắt buộc, việc chia phải tuân thủ đúng hình thức tương ứng để bảo đảm hiệu lực pháp lý của giao dịch.

Những trường hợp chia tài sản bị hạn chế hoặc vô hiệu

Không phải mọi yêu cầu chia tài sản đều được chấp nhận nếu mục đích của việc chia đi ngược lại trật tự pháp lý. Một giao dịch chia tài sản được xác lập trong thời kỳ hôn nhân nhưng nhằm né tránh nghĩa vụ tài sản sẽ không được pháp luật công nhận. Đây là giới hạn quan trọng để bảo vệ quyền lợi của chủ nợ, người được cấp dưỡng, người bị thiệt hại và ngân sách nhà nước.

Trên thực tế, khi xem xét tính hợp pháp của việc chia tài sản, cơ quan có thẩm quyền thường đánh giá cả mục đích, thời điểm, nội dung thỏa thuận và bối cảnh giao dịch. Nếu việc chia được tiến hành ngay trước thời điểm phát sinh nghĩa vụ lớn hoặc đang trong quá trình giải quyết tranh chấp tài sản, Tòa án có cơ sở để xem xét yếu tố vô hiệu. Do đó, sự minh bạch về mục đích và tài liệu chứng minh là yếu tố rất quan trọng.

Thủ tục chia tài sản theo thỏa thuận

Trong trường hợp vợ chồng thống nhất được việc chia, trình tự thường bắt đầu bằng việc xác định đầy đủ tài sản chung, giá trị tài sản, tình trạng pháp lý và nghĩa vụ liên quan đến tài sản đó. Sau đó, các bên lập văn bản thỏa thuận chia tài sản chung, trong đó nêu rõ phần tài sản chia cho mỗi bên, thời điểm có hiệu lực, cách thức bàn giao, chi phí và nghĩa vụ tài chính kèm theo nếu có. Văn bản càng cụ thể thì khả năng phát sinh tranh chấp càng thấp.

Về thủ tục công chứng, hồ sơ thường gồm giấy tờ tùy thân của hai bên, giấy đăng ký kết hôn, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng đối với tài sản, cùng dự thảo văn bản thỏa thuận nếu đã có. Tổ chức hành nghề công chứng kiểm tra năng lực chủ thể, ý chí tự nguyện, nội dung giao dịch và tính hợp pháp của hồ sơ. Khi tài sản thuộc diện phải đăng ký biến động, sau khi công chứng, vợ chồng phải thực hiện thủ tục đăng ký thay đổi tại cơ quan có thẩm quyền theo quy định tương ứng của pháp luật chuyên ngành.

Thời điểm có hiệu lực của việc chia được xác định theo thỏa thuận; nếu văn bản không ghi rõ thì được tính từ ngày lập văn bản. Đối với tài sản mà pháp luật yêu cầu hình thức đặc biệt, hiệu lực chỉ phát sinh khi thỏa thuận đáp ứng đúng hình thức đó. Quy định này có ý nghĩa quyết định trong việc xác định ai là chủ sở hữu, ai có quyền định đoạt và nghĩa vụ nào phát sinh từ thời điểm nào.

Giải quyết khi không thỏa thuận được

Khi vợ chồng không thống nhất được việc chia tài sản, một bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết theo quy định của Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Trong vụ việc này, Tòa án sẽ xem xét căn cứ hình thành tài sản, công sức đóng góp, hoàn cảnh gia đình, lợi ích của mỗi bên và quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba có liên quan. Đây là cơ chế tài phán nhằm bảo đảm việc phân chia diễn ra khách quan, nhất là khi tranh chấp đã trở nên gay gắt.

Quyết định hoặc bản án của Tòa án có hiệu lực kể từ ngày có hiệu lực pháp luật. Từ thời điểm đó, phần tài sản được chia được xác lập theo nội dung phán quyết, và các bên phải thực hiện nghĩa vụ liên quan như giao tài sản, thanh toán phần chênh lệch, chỉnh lý giấy tờ sở hữu hoặc đăng ký biến động. Trong thực tiễn, đây là cơ sở pháp lý trực tiếp để cơ quan đăng ký, tổ chức tín dụng và bên thứ ba công nhận quyền của mỗi bên đối với phần tài sản tương ứng.

Hậu quả pháp lý của việc chia tài sản chung

Theo khoản 1 Điều 40 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, phần tài sản được chia và hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng sau khi chia là tài sản riêng của vợ hoặc chồng, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác. Đây là hậu quả pháp lý then chốt, làm thay đổi chế độ quản lý và định đoạt đối với khối tài sản đã tách ra khỏi tài sản chung. Từ thời điểm chia có hiệu lực, mỗi bên có quyền sở hữu độc lập đối với phần tài sản của mình.

Khoản 2 Điều 40 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng đặt ra nguyên tắc về nghĩa vụ tài sản phát sinh từ phần tài sản đã chia. Nếu tài sản được chia được dùng để thực hiện nghĩa vụ tài sản chung hoặc nghĩa vụ riêng theo thỏa thuận hay theo luật, các bên vẫn phải chịu trách nhiệm tương ứng. Do đó, việc chia không làm mất đi trách nhiệm dân sự đã hình thành trước đó.

Ngoài ra, việc chia tài sản chung không làm chấm dứt chế độ hôn nhân và cũng không tự động thay đổi nghĩa vụ nhân thân giữa vợ chồng. Quan hệ về nuôi dưỡng, chăm sóc, tôn trọng danh dự, nhân phẩm, nghĩa vụ với con chung và các quyền, nghĩa vụ khác vẫn tồn tại theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình. Chính vì vậy, chia tài sản chỉ là một biện pháp điều chỉnh quan hệ tài sản, không phải là một hình thức giải thể quan hệ vợ chồng.

Lưu ý thực tiễn khi áp dụng

Trong thực tiễn, cần xác định rõ tài sản nào là tài sản chung, tài sản nào là tài sản riêng trước khi tiến hành chia. Việc nhầm lẫn giữa tài sản chung và tài sản riêng dẫn đến thỏa thuận không chính xác, kéo theo tranh chấp về hiệu lực hoặc phạm vi quyền sở hữu. Đối với tài sản gắn liền với đăng ký, việc không thực hiện thủ tục biến động kịp thời cũng gây khó khăn cho giao dịch, thế chấp, chuyển nhượng hoặc kê khai thuế.

Vợ chồng cũng cần lưu ý đến quyền lợi của bên thứ ba, nhất là trong trường hợp có khoản vay, nghĩa vụ bảo lãnh, nghĩa vụ thuế hoặc tranh chấp đang tồn tại. Một văn bản chia tài sản soạn thảo thiếu chặt chẽ rất dễ bị xem xét lại khi phát sinh tranh chấp. Vì vậy, việc chuẩn bị hồ sơ, xác định mục đích và rà soát nghĩa vụ liên quan là bước không thể bỏ qua.

Kết luận

Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân là một chế định hợp pháp, nhưng chỉ có giá trị khi đáp ứng đầy đủ điều kiện về chủ thể, nội dung, hình thức và mục đích. Pháp luật ưu tiên sự thỏa thuận của vợ chồng, đồng thời thiết lập cơ chế Tòa án can thiệp khi không đạt được đồng thuận. Việc nắm vững quy định tại Điều 38, Điều 40 và Điều 42 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cùng các hướng dẫn của Nghị định 126/2014/NĐ-CP là nền tảng để áp dụng đúng và hạn chế tranh chấp.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Nghị định 126/2014/NĐ-CP ngày 31/12/2014 của Chính phủ.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Công chứng 2014.
• Luật Đất đai hiện hành và văn bản hướng dẫn về đăng ký biến động tài sản.