Chia sẻ kết quả xét nghiệm của người khác lên mạng xã hội có vi phạm pháp luật không?

Chia sẻ kết quả xét nghiệm của người khác: vấn đề pháp lý đặt ra

Kết quả xét nghiệm phản ánh trực tiếp tình trạng sức khỏe của một cá nhân, đồng thời thường gắn với thông tin nhận dạng, quá trình điều trị hoặc hồ sơ bệnh án. Khi bị đưa lên mạng xã hội, dữ liệu này không còn nằm trong phạm vi trao đổi riêng tư mà đã được công khai trước số lượng lớn người dùng. Hành vi đó xâm chạm đồng thời đến quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và quyền đối với dữ liệu cá nhân. Vì vậy, câu trả lời pháp lý là: việc chia sẻ kết quả xét nghiệm của người khác lên mạng xã hội, nếu không có căn cứ luật định hoặc sự đồng ý hợp lệ, là hành vi vi phạm pháp luật.

Pháp luật Việt Nam hiện hành bảo vệ rất nghiêm ngặt thông tin sức khỏe. Cách tiếp cận này xuất phát từ bản chất nhạy cảm của dữ liệu y tế, bởi một khi bị công khai, người bị lộ thông tin có thể chịu ảnh hưởng về danh dự, công việc, quan hệ xã hội và quyền lựa chọn điều trị. Do đó, việc đăng tải lên mạng xã hội không được nhìn nhận như một hành vi chia sẻ thông thường mà là một dạng xử lý dữ liệu và công khai thông tin cá nhân cần có căn cứ pháp lý rõ ràng.

Cơ sở pháp lý bảo vệ thông tin xét nghiệm

Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ; việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan đến đời sống riêng tư, bí mật cá nhân phải được người đó đồng ý, trừ trường hợp luật có quy định khác. Cùng với đó, khoản 3 Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015 bảo đảm an toàn và bí mật đối với thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân.

Về chuyên ngành y tế, khoản 1 Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 quy định người bệnh có quyền được tôn trọng bí mật riêng tư, được giữ bí mật thông tin về tình trạng sức khỏe và đời tư được ghi trong hồ sơ bệnh án; thông tin này chỉ được công bố khi người bệnh đồng ý hoặc trong trường hợp pháp luật cho phép. Quy định này cho thấy kết quả xét nghiệm, với tư cách là dữ liệu sức khỏe, không được tự ý phát tán lên mạng xã hội. Người nào nắm giữ thông tin đó, dù là người thân, nhân viên y tế hay người vô tình nhìn thấy, đều không có quyền công khai nếu chưa được phép hợp lệ.

Về bảo vệ dữ liệu cá nhân, khoản 4 Điều 2 Nghị định 13/2023/NĐ-CP xác định tình trạng sức khỏe và đời tư được ghi trong hồ sơ bệnh án là dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Khoản 1 Điều 4 Nghị định 13/2023/NĐ-CP đặt ra nguyên tắc xử lý dữ liệu cá nhân phải dựa trên cơ sở hợp pháp, minh bạch và đúng mục đích; đồng thời, việc xử lý dữ liệu cá nhân nhạy cảm phải được bảo vệ ở mức cao hơn. Nếu kết quả xét nghiệm được chụp ảnh, đăng bài, bình luận hoặc gửi vào nhóm chat công khai mà không có căn cứ pháp luật, hành vi đó đã đi ngược nguyên tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Khi nào việc đăng tải lên mạng xã hội là vi phạm

Hành vi vi phạm xuất hiện ngay khi có đủ ba dấu hiệu: thông tin là của người khác; thông tin thuộc nhóm bí mật đời tư hoặc dữ liệu sức khỏe; và người công khai không có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu hoặc không thuộc trường hợp pháp luật cho phép. Việc chỉ xóa tên, che một phần thông tin nhưng vẫn để lộ ảnh, mã bệnh án, ngày sinh, số điện thoại hoặc đặc điểm nhận dạng khác cũng chưa loại trừ vi phạm nếu người ngoài vẫn xác định được người bị lộ thông tin.

Đăng tải với mục đích “cảnh báo”, “vạch mặt”, “đòi công bằng” hay “chia sẻ cho cộng đồng biết” không làm mất tính vi phạm nếu không có căn cứ pháp lý. Pháp luật bảo vệ quyền riêng tư ngay cả khi thông tin đó có liên quan đến tranh cãi cá nhân, quan hệ gia đình hoặc mâu thuẫn trên mạng. Chỉ trong các trường hợp do luật quy định, cơ quan có thẩm quyền hoặc chủ thể dữ liệu mới có quyền cho phép công bố.

Nếu người chia sẻ còn cắt ghép, xuyên tạc nội dung kết quả xét nghiệm để bôi nhọ, xúc phạm hoặc kích động dư luận, hành vi này không chỉ xâm phạm quyền riêng tư mà còn có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác theo Điều 34 và Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Trong thực tiễn, đây là tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm của hành vi và hậu quả pháp lý kèm theo.

Trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh

Trước hết, người bị xâm phạm có quyền yêu cầu gỡ bỏ nội dung, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại. Theo Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015, thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm có thể bao gồm chi phí hợp lý để khắc phục, thu nhập bị mất hoặc giảm sút và khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Nếu hành vi phát tán gây thiệt hại thực tế, trách nhiệm dân sự là hướng xử lý trực tiếp và phổ biến nhất.

Về xử phạt hành chính, hành vi cung cấp, chia sẻ, tiết lộ thông tin cá nhân trái quy định trên môi trường mạng có thể bị xử lý theo các quy định về an toàn thông tin, viễn thông, công nghệ thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân tùy tính chất vụ việc, mức độ công khai và hậu quả xảy ra. Khi nội dung được đăng tải trên nền tảng mạng xã hội, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét buộc gỡ bỏ, ngăn chặn lan truyền và áp dụng chế tài theo quy định chuyên ngành hiện hành.

Trong trường hợp hành vi có tính chất nghiêm trọng, kèm theo xúc phạm, vu khống, làm nhục hoặc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để thực hiện hành vi xâm hại, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra theo Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, tùy cấu thành cụ thể của từng tội danh. Tuy nhiên, việc định tội phải dựa trên đầy đủ yếu tố khách quan, chủ quan, hậu quả và lỗi của người thực hiện, không thể chỉ căn cứ vào việc có đăng lên mạng xã hội là mặc nhiên chịu trách nhiệm hình sự. Dù vậy, ngay cả khi chưa đến mức truy cứu hình sự, hành vi này vẫn đã là hành vi trái pháp luật nếu xâm phạm bí mật đời tư và dữ liệu sức khỏe.

Người thân, nhân viên y tế hay bạn bè có được quyền đăng không?

Quan hệ thân thích không làm phát sinh quyền đương nhiên được công khai kết quả xét nghiệm của người khác. Cha mẹ, vợ chồng, anh chị em hoặc bạn bè chỉ có thể biết thông tin trong phạm vi được người bệnh cho phép hoặc trong phạm vi cần thiết theo quy định của pháp luật chuyên ngành. Khi đưa lên mạng xã hội, phạm vi công bố đã vượt xa mục đích hỗ trợ, chăm sóc hoặc trao đổi nội bộ, nên không còn là hành vi hợp lệ.

Đối với nhân viên y tế, nghĩa vụ bảo mật còn nghiêm ngặt hơn vì họ tiếp cận thông tin từ hồ sơ chuyên môn. Việc tự ý chụp, sao gửi, bình luận hoặc đăng tải kết quả xét nghiệm lên tài khoản cá nhân là hành vi vi phạm nghĩa vụ nghề nghiệp, đồng thời có thể kéo theo trách nhiệm kỷ luật, dân sự hoặc các chế tài khác tùy tính chất vi phạm. Việc “không nêu tên” cũng không phải là lá chắn pháp lý nếu thông tin vẫn đủ để nhận diện người bệnh.

Cách xử lý đúng khi phát hiện bị đăng kết quả xét nghiệm

Người bị xâm phạm nên nhanh chóng lưu giữ chứng cứ bằng ảnh chụp màn hình, đường dẫn, thời gian đăng và các bình luận liên quan. Sau đó, cần yêu cầu người đăng gỡ bỏ, cải chính và xin lỗi công khai nếu cần thiết. Nếu nội dung tiếp tục lan truyền, có thể gửi phản ánh tới nền tảng mạng xã hội, cơ quan quản lý hoặc cơ quan có thẩm quyền để xử lý theo quy định.

Trong trường hợp thiệt hại đã phát sinh, người bị xâm phạm có thể yêu cầu bồi thường dân sự và đề nghị áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền riêng tư. Với dữ liệu y tế, tốc độ phản ứng rất quan trọng vì chỉ cần một lần công khai cũng đủ gây lan truyền rộng, khó khắc phục hoàn toàn. Vì thế, cách ứng xử pháp lý đúng là xử lý sớm, tập trung vào gỡ bỏ nội dung và bảo toàn chứng cứ.

Kết luận

Chia sẻ kết quả xét nghiệm của người khác lên mạng xã hội là hành vi vi phạm pháp luật khi không có sự đồng ý hợp lệ của người có dữ liệu hoặc không thuộc trường hợp luật cho phép. Hành vi này xâm phạm quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, quyền đối với dữ liệu cá nhân và quyền được bảo mật thông tin sức khỏe. Tùy mức độ, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính và trong trường hợp nghiêm trọng là trách nhiệm hình sự. Trong môi trường số, nguyên tắc cần được tuân thủ là: không có quyền công bố thì không được đăng tải.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 34, Điều 38, Điều 584, Điều 592.
• Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, khoản 1 Điều 8.
• Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, khoản 4 Điều 2, Điều 4.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Văn bản pháp luật hiện hành về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thông tin, viễn thông và an toàn thông tin mạng.