Che giấu, tẩu tán tài sản trước khi ly hôn: chứng minh và xử lý

Khung pháp lý điều chỉnh tài sản vợ chồng khi ly hôn

Chế độ tài sản của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân được xác lập theo luật định hoặc theo thỏa thuận. Khi ly hôn, việc giải quyết tài sản phải xuất phát từ việc xác định đúng tài sản chung, tài sản riêng và nghĩa vụ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Theo khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và các thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, trừ trường hợp luật có quy định khác.

Việc chia tài sản khi ly hôn được giải quyết theo Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Nguyên tắc chung là ưu tiên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì Tòa án chia theo luật, có xét đến công sức đóng góp, lỗi của mỗi bên và quyền, lợi ích hợp pháp của vợ, con. Do đó, mọi hành vi làm sai lệch khối tài sản được đưa ra xem xét đều ảnh hưởng trực tiếp đến căn cứ chia tài sản và kết quả bảo vệ quyền lợi của đương sự.

Về tố tụng, chứng cứ trong vụ án dân sự là những gì có thật được đương sự giao nộp, xuất trình hoặc do Tòa án thu thập theo trình tự luật định và được dùng làm căn cứ xác định tình tiết của vụ án theo Điều 93 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Trong tranh chấp ly hôn có tài sản, nghĩa vụ chứng minh gắn với việc chỉ ra nguồn gốc tài sản, dòng tiền, quá trình quản lý, định đoạt và dấu hiệu bất thường của giao dịch.

Hành vi che giấu hoặc tẩu tán tài sản được nhận diện như thế nào

Che giấu tài sản là việc một bên cố ý không kê khai, không xuất trình hoặc đưa ra thông tin sai lệch về tài sản thuộc khối tài sản chung hoặc tài sản riêng có liên quan đến việc chia. Tẩu tán tài sản là việc chuyển dịch, bán, tặng cho, rút tiền, cầm cố, thế chấp hoặc thực hiện giao dịch khác nhằm làm giảm giá trị khối tài sản trước khi Tòa án giải quyết. Hai hành vi này thường diễn ra trong giai đoạn mâu thuẫn hôn nhân đã rõ rệt hoặc ngay trước khi nộp đơn ly hôn.

Dấu hiệu thực tiễn thường gặp gồm: giao dịch chuyển nhượng với giá thấp bất thường; sang tên cho người thân; rút tiền mặt với số lượng lớn; đóng tài khoản hoặc mở tài khoản mới để che dòng tiền; đứng tên người khác đối với tài sản đang do vợ chồng tạo lập; và lập hợp đồng giả tạo nhằm loại tài sản khỏi khối chung. Khi xuất hiện đồng thời nhiều dấu hiệu, việc yêu cầu Tòa án xác minh là cần thiết để ngăn ngừa việc phân chia không đúng bản chất tài sản.

Cách chứng minh hành vi che giấu, tẩu tán tài sản

Chứng minh phải bám vào ba nhóm vấn đề: có tài sản; tài sản thuộc khối chung hoặc liên quan đến khối chung; và có hành vi định đoạt bất thường nhằm làm giảm giá trị tài sản. Căn cứ chứng minh thường gồm giấy chứng nhận quyền sở hữu, sao kê ngân hàng, chứng từ nộp-rút tiền, hợp đồng mua bán, hợp đồng chuyển nhượng, dữ liệu định vị tài sản, hình ảnh, tin nhắn, thư điện tử, biên nhận giao dịch và lời khai của người có liên quan. Trong vụ án dân sự, chứng cứ càng phản ánh được chuỗi sự kiện thời gian càng làm rõ ý chí che giấu hoặc tẩu tán.

Người yêu cầu cần tập trung chứng minh thời điểm phát sinh giao dịch gần với thời điểm ly hôn, giá chuyển nhượng không tương xứng giá thị trường, bên nhận chuyển nhượng có quan hệ thân thích hoặc không có khả năng thanh toán thực tế. Nếu tài sản đã bị chuyển dịch sang người thứ ba, cần chứng minh người này biết hoặc phải biết giao dịch nhằm tẩu tán tài sản chung. Việc đối chiếu lịch sử tài khoản, biến động tài sản và hồ sơ công chứng thường có giá trị quyết định.

Trường hợp bên kia không tự nguyện cung cấp tài liệu, đương sự có quyền đề nghị Tòa án thu thập chứng cứ theo thủ tục tố tụng dân sự. Cần nêu rõ cơ quan đang quản lý tài liệu, loại tài liệu cần xác minh và ý nghĩa của chứng cứ đối với việc xác định tài sản chung. Khi chứng cứ sơ bộ đã thể hiện dấu hiệu tẩu tán, đương sự nên đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để phong tỏa, kê biên hoặc ngăn chặn giao dịch.

Cách xử lý khi phát hiện tài sản bị che giấu hoặc tẩu tán

Biện pháp đầu tiên là yêu cầu Tòa án xác minh và đưa toàn bộ tài sản, giao dịch liên quan vào phạm vi giải quyết. Nếu giao dịch có dấu hiệu giả tạo hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ, Tòa án phải đánh giá bản chất giao dịch chứ không chỉ nhìn vào hình thức pháp lý. Khi tài sản chưa được chuyển dịch hoàn tất, việc áp dụng biện pháp ngăn chặn kịp thời giúp bảo toàn hiện trạng để phục vụ chia tài sản.

Nếu tài sản đã bị chuyển nhượng, Tòa án xem xét hiệu lực giao dịch theo quy định của pháp luật dân sự về giao dịch vô hiệu, giao dịch giả tạo và bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình. Khi giao dịch vô hiệu, các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; tài sản được đưa trở lại khối tài sản cần phân chia. Khi người nhận chuyển nhượng không ngay tình hoặc giao dịch được lập nhằm tẩu tán, khả năng bảo vệ giao dịch giảm đáng kể.

Trong quá trình chia tài sản, hành vi che giấu hoặc tẩu tán có thể được xem là yếu tố bất lợi khi Tòa án cân nhắc công sức đóng góp và lỗi của mỗi bên theo Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Người có hành vi vi phạm không được hưởng lợi từ việc làm giảm khối tài sản chung và còn phải đối mặt với nghĩa vụ hoàn trả, bù trừ giá trị hoặc bồi thường nếu gây thiệt hại. Nếu có yếu tố làm giả giấy tờ, xác nhận khống hoặc lạm dụng quan hệ để chiếm đoạt, vụ việc còn có thể được xem xét theo hướng trách nhiệm dân sự và các chế tài khác theo tính chất cụ thể.

Trình tự yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền tài sản

Người bị xâm hại quyền lợi cần nộp đơn khởi kiện hoặc yêu cầu giải quyết ly hôn kèm đề nghị phân chia tài sản và danh mục tài sản cần xác minh. Hồ sơ nên thể hiện rõ tài sản nào là tài sản chung, tài sản nào đang bị che giấu, giao dịch nào có dấu hiệu tẩu tán và tài liệu nào cần Tòa án thu thập. Cách trình bày càng cụ thể thì khả năng Tòa án chấp nhận xác minh càng cao.

Tiếp theo, cần đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu có căn cứ cho rằng tài sản đang bị tiếp tục dịch chuyển. Đồng thời, đương sự nên gửi văn bản yêu cầu cơ quan công chứng, ngân hàng, văn phòng đăng ký đất đai, cơ quan đăng ký xe hoặc cơ quan quản lý doanh nghiệp cung cấp tài liệu theo thẩm quyền. Trong nhiều vụ việc, chuỗi chứng cứ từ nhiều nguồn sẽ làm sáng tỏ toàn bộ quá trình chuyển dịch tài sản.

Khi Tòa án đã thụ lý, đương sự cần chủ động tham gia đối chất, cung cấp phản bác và đề nghị định giá tài sản. Việc định giá có ý nghĩa đặc biệt khi tài sản đã bị mua bán với giá thấp, chuyển nhượng lòng vòng hoặc gắn với hợp đồng giả tạo. Nếu kết quả định giá và chứng cứ dòng tiền không phù hợp với lời khai của bên kia, Tòa án có cơ sở loại trừ các tình tiết gian dối.

Gợi ý thực tiễn để phòng ngừa và bảo vệ chứng cứ

Ngay khi phát sinh mâu thuẫn nghiêm trọng, cần lưu giữ bản sao giấy tờ sở hữu, hợp đồng, sao kê, ảnh chụp tài sản và lịch sử giao dịch điện tử. Việc sao lưu dữ liệu sớm giúp hạn chế rủi ro xóa dấu vết. Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, nên lập tức ghi nhận thời điểm, địa điểm, người liên quan và biến động tài sản.

Không nên chỉ dựa vào lời khai của một bên. Trong tranh chấp tài sản ly hôn, giá trị của chứng cứ nằm ở khả năng đối chiếu nhiều nguồn độc lập với nhau. Tài liệu ngân hàng, đăng ký tài sản, hồ sơ công chứng và dữ liệu giao dịch thường có sức chứng minh cao hơn các trình bày đơn lẻ.

Về mặt chiến lược tố tụng, yêu cầu cần rõ ràng: xác minh tài sản, áp dụng biện pháp ngăn chặn, hủy giao dịch giả tạo, đưa tài sản về khối chung và phân chia theo luật. Khi làm tốt các bước này, quyền lợi về tài sản trong ly hôn được bảo vệ đúng bản chất và hạn chế tình trạng một bên hưởng lợi từ hành vi che giấu hoặc tẩu tán.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014, đặc biệt khoản 1 Điều 33 và Điều 59.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đặc biệt Điều 93 về chứng cứ.
• Bộ luật Dân sự 2015, các quy định về giao dịch vô hiệu và giao dịch giả tạo.
• Nghị quyết số 01/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định về giải quyết tài sản, nợ chung khi ly hôn.
• Văn bản hướng dẫn và giải đáp nghiệp vụ của cơ quan tư pháp, tòa án về chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn.