Chấp thuận điều trị: Khi nào người bệnh phải ký cam kết trước can thiệp y tế?

Khái niệm chấp thuận điều trị và ý nghĩa pháp lý

Chấp thuận điều trị là sự đồng ý của người bệnh hoặc người đại diện hợp pháp đối với việc thực hiện một biện pháp khám chữa bệnh cụ thể sau khi đã được bác sĩ giải thích đầy đủ về tình trạng bệnh, mục tiêu điều trị, lợi ích, nguy cơ và các lựa chọn thay thế. Về bản chất, đây là cơ chế bảo đảm quyền tự quyết của người bệnh trong chăm sóc y tế, đồng thời là căn cứ để cơ sở khám chữa bệnh thực hiện can thiệp đúng quy trình. Trong thực tiễn, chấp thuận điều trị thường được thể hiện bằng văn bản gọi là giấy cam kết hoặc phiếu chấp thuận. Theo tài liệu hướng dẫn của một số cơ sở y tế, văn bản này nhằm ghi nhận quá trình trao đổi giữa bác sĩ và người bệnh trước khi quyết định điều trị.

Về mặt pháp lý, giấy cam kết không chỉ là thủ tục hành chính nội bộ của bệnh viện mà còn là chứng cứ thể hiện việc người bệnh đã được cung cấp thông tin và đã đồng ý với can thiệp y tế. Tuy nhiên, giấy cam kết không làm mất đi trách nhiệm chuyên môn của người hành nghề, cũng không tự động loại trừ trách nhiệm của cơ sở y tế nếu có lỗi trong chẩn đoán, chỉ định hoặc thực hiện kỹ thuật. Ý nghĩa trung tâm của văn bản này là xác lập sự đồng thuận trên cơ sở hiểu biết, không phải là sự miễn trừ trách nhiệm tuyệt đối.

Khi nào người bệnh phải ký cam kết trước khi can thiệp y tế?

Người bệnh phải ký cam kết trước khi thực hiện các can thiệp y tế có xâm nhập cơ thể, đặc biệt là phẫu thuật và thủ thuật. Theo khoản 1 Điều 61 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, việc phẫu thuật hoặc can thiệp có xâm nhập cơ thể đối với người bệnh chỉ được thực hiện sau khi có sự đồng ý của người bệnh hoặc người đại diện của người bệnh theo quy định. Đây là nguyên tắc pháp lý trực tiếp và có tính bắt buộc đối với nhóm can thiệp có nguy cơ ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, tính mạng hoặc toàn vẹn thân thể.

Trong thực hành chuyên môn, yêu cầu ký cam kết thường xuất hiện trước các thủ thuật chẩn đoán hoặc điều trị xâm lấn, phẫu thuật, gây mê hồi sức, xạ trị, hóa trị và các kỹ thuật có nguy cơ cao. Một số bệnh viện công khai rằng người bệnh có thể phải ký nhiều bản cam kết khác nhau nếu quá trình điều trị gồm nhiều giai đoạn hoặc nhiều phương pháp riêng biệt. Điều này phản ánh nguyên tắc: mỗi can thiệp độc lập về mặt y khoa đều cần được giải thích và chấp thuận tương ứng.

Những nội dung tối thiểu cần được giải thích trước khi ký

Trước khi ký cam kết, người bệnh phải được cung cấp thông tin đầy đủ, dễ hiểu và phù hợp với khả năng nhận thức của mình. Nội dung giải thích thường bao gồm chẩn đoán, mục tiêu can thiệp, lợi ích dự kiến, nguy cơ biến chứng, khả năng thay thế điều trị và hậu quả nếu không thực hiện. Chỉ khi người bệnh hiểu được các thông tin cốt lõi này thì sự đồng ý mới có giá trị thực chất.

Về nguyên tắc, việc ký cam kết phải là kết quả của sự tự nguyện, không được ép buộc hoặc hình thức hóa. Nếu văn bản được ký trong tình trạng người bệnh không được giải thích đầy đủ, bị gây sức ép hoặc không có năng lực nhận thức phù hợp, giá trị pháp lý của sự đồng ý sẽ bị đặt vấn đề. Tính tự nguyện và hiểu biết là hai yếu tố quyết định của chấp thuận điều trị.

Ai có quyền ký cam kết thay người bệnh?

Không phải mọi trường hợp đều do chính người bệnh ký. Theo khoản 2 Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, sự đồng ý có thể do người bệnh; người đại diện của người bệnh; người do người bệnh là người thành niên tự lựa chọn; người do thành viên gia đình lựa chọn trong trường hợp người bệnh không thể tự lựa chọn và không có ủy quyền trước đó; người đại diện theo ủy quyền hoặc theo pháp luật; hoặc đại diện của pháp nhân trong trường hợp người bệnh thuộc sự quản lý, chăm sóc của pháp nhân.

Quy định này đặc biệt có ý nghĩa với người bệnh mất năng lực hành vi, người bệnh rơi vào tình trạng không thể nhận thức hoặc không thể tự quyết, trẻ em hoặc trường hợp cần xử lý khẩn cấp mà người bệnh không thể ký trực tiếp. Khi đó, người có thẩm quyền hợp lệ phải được xác định đúng theo quy định pháp luật và hồ sơ bệnh án. Cơ sở khám chữa bệnh không thể tùy tiện chấp nhận chữ ký của bất kỳ người thân nào nếu không thuộc nhóm chủ thể được pháp luật cho phép.

Ngoại lệ trong tình huống cấp cứu

Nguyên tắc phải có chấp thuận trước không áp dụng tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh. Trong tình huống cấp cứu, khi người bệnh ở trạng thái nguy kịch, mất ý thức hoặc không thể ký cam kết kịp thời mà việc chậm trễ sẽ đe dọa tính mạng hoặc gây tổn hại nghiêm trọng, bác sĩ được phép can thiệp để cứu chữa trước rồi hoàn tất thủ tục sau. Các hướng dẫn chuyên môn của bệnh viện cũng ghi nhận ngoại lệ này đối với trường hợp bệnh nhân bất tỉnh hoặc không thể thực hiện ký trước khi cần can thiệp khẩn cấp.

Ngoại lệ cấp cứu là một cơ chế cân bằng giữa quyền tự quyết của người bệnh và nghĩa vụ cứu người của cơ sở y tế. Tuy nhiên, ngoại lệ này chỉ áp dụng khi tồn tại nhu cầu y khoa khẩn cấp thực sự; không thể dùng lý do cấp cứu để bỏ qua thủ tục chấp thuận trong các trường hợp có đủ thời gian giải thích và xin ý kiến. Sau khi tình trạng khẩn cấp qua đi, bệnh viện vẫn phải tiếp tục thực hiện thủ tục thông tin và đồng ý đối với các can thiệp tiếp theo nếu còn cần thiết.

Giấy cam kết có làm mất quyền khiếu nại hay yêu cầu bồi thường không?

Giấy cam kết chấp thuận điều trị không đồng nghĩa với việc người bệnh chấp nhận mọi hậu quả phát sinh và từ bỏ quyền pháp lý của mình. Văn bản này chủ yếu xác nhận rằng người bệnh đã được giải thích và đồng ý với rủi ro y khoa đi kèm một can thiệp hợp pháp, chứ không phải là sự miễn trừ trách nhiệm cho sai sót chuyên môn. Nếu có lỗi y khoa, vi phạm quy trình, chỉ định sai hoặc thực hiện không đúng kỹ thuật, người bệnh vẫn có quyền yêu cầu giải thích, khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện theo quy định pháp luật.

Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền thường xem xét toàn bộ hồ sơ bệnh án, nội dung cam kết, quá trình tư vấn, mức độ rủi ro được giải thích và nguyên nhân trực tiếp của biến chứng. Do đó, giá trị pháp lý của giấy cam kết nằm ở việc chứng minh quá trình đồng thuận, không phải là lá chắn tuyệt đối cho cơ sở y tế. Cách hiểu này phù hợp với cả nguyên tắc bảo vệ người bệnh và nguyên tắc xác định trách nhiệm chuyên môn trong khám chữa bệnh.

Thực tiễn áp dụng trong phẫu thuật, thủ thuật, hóa trị và xạ trị

Đối với phẫu thuật và thủ thuật, việc ký cam kết thường được yêu cầu trước khi đưa người bệnh vào phòng mổ hoặc thực hiện can thiệp xâm lấn. Mẫu giấy cam kết do Bộ Y tế hoặc cơ sở khám chữa bệnh ban hành thường ghi nhận các nội dung về chẩn đoán, nguy cơ, gây mê hồi sức, khả năng chuyển đổi kỹ thuật và hậu quả sau thủ thuật. Đây là nhóm trường hợp điển hình mà sự đồng ý bằng văn bản gần như luôn được đặt ra trong thực hành bệnh viện.

Đối với hóa trị và xạ trị, nhiều cơ sở y tế cũng yêu cầu văn bản chấp thuận riêng vì đây là các phương pháp điều trị có nguy cơ tác dụng phụ đáng kể, cần theo dõi chặt chẽ và có thể phải thực hiện nhiều đợt. Việc yêu cầu ký nhiều cam kết không phải là thủ tục chồng chéo mà phản ánh tính độc lập của từng phác đồ điều trị. Người bệnh chỉ được xem là đã chấp thuận đúng nghĩa khi hiểu được rủi ro và lợi ích của từng can thiệp cụ thể.

Những điểm cần lưu ý khi ký cam kết điều trị

Người bệnh hoặc người đại diện nên đọc kỹ tên thủ thuật, phạm vi can thiệp, nguy cơ biến chứng, phương án thay thế và các nội dung về gây mê hoặc hồi sức nếu có. Nếu thông tin trong giấy cam kết không khớp với giải thích của bác sĩ, cần yêu cầu làm rõ trước khi ký. Việc ký chỉ nên diễn ra sau khi đã hiểu bản chất can thiệp và hậu quả pháp lý của sự đồng ý.

Cơ sở khám chữa bệnh cũng phải bảo đảm quy trình giải thích, ghi nhận người đã được tư vấn và lưu trữ hồ sơ đúng quy định. Khi người bệnh không thể tự ký, hồ sơ cần thể hiện rõ tư cách của người ký thay và căn cứ xác định thẩm quyền. Minh bạch hóa quy trình không chỉ bảo vệ quyền của người bệnh mà còn giảm thiểu tranh chấp sau điều trị.

Tài liệu tham khảo

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.
• Thông tư 32/2023/TT-BYT của Bộ Y tế về hồ sơ bệnh án và biểu mẫu liên quan.
• Mẫu giấy cam kết chấp thuận phẫu thuật, thủ thuật và gây mê hồi sức do các cơ sở y tế công bố.
• Tài liệu hướng dẫn chấp thuận điều trị của một số bệnh viện chuyên khoa.
• Các bài viết phân tích thực tiễn áp dụng giấy cam kết trong phẫu thuật, thủ thuật và điều trị ung bướu.