Chánh án TAND tối cao và Viện trưởng VKSND tối cao: khác biệt vị trí, nhiệm vụ

Vị trí hiến định của hai chức danh tư pháp trung tâm

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đều là người đứng đầu cơ quan trung ương trong hệ thống tư pháp, do Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm theo đề nghị của Chủ tịch nước theo quy định của Hiến pháp năm 2013. Đây là hai chức danh có vị trí đặc biệt, gắn trực tiếp với hoạt động xét xử và hoạt động công tố, kiểm sát trong bộ máy nhà nước. Tuy cùng nằm trong nhánh quyền lực tư pháp, mỗi chức danh lại đại diện cho một cơ chế vận hành khác nhau của pháp luật.

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đứng đầu hệ thống Tòa án nhân dân, giữ vai trò trung tâm trong tổ chức xét xử và bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong hoạt động xét xử. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đứng đầu hệ thống Viện kiểm sát nhân dân, có vai trò lãnh đạo công tác kiểm sát, thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Sự phân định này thể hiện nguyên tắc kiểm soát quyền lực bằng thiết chế tư pháp, đồng thời bảo đảm mỗi cơ quan thực hiện đúng chức năng hiến định của mình.

Khác biệt về bản chất chức năng

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao: trọng tâm là xét xử

Chức năng trung tâm của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao là tổ chức công tác xét xử của Tòa án nhân dân tối cao, bảo đảm nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật theo quy định của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024. Chánh án còn chủ tọa phiên họp của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, qua đó trực tiếp tham gia vào việc hình thành sự thống nhất trong áp dụng pháp luật xét xử. Đây là vai trò mang tính tư pháp thuần túy, tập trung vào việc phán quyết tranh chấp, xác định sự thật pháp lý và áp dụng chế tài theo luật.

Điểm nổi bật của vị trí này là tính trung lập trong xét xử. Chánh án không làm nhiệm vụ buộc tội, không thay mặt Nhà nước giám sát việc tuân thủ pháp luật trong toàn bộ hoạt động tư pháp, mà tập trung vào tổ chức, điều hành và bảo đảm chất lượng xét xử. Từ đó, Chánh án gắn với giá trị cốt lõi của Tòa án là công lý, độc lập và công bằng trong phán quyết.

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao: trọng tâm là công tố và kiểm sát

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao là người lãnh đạo cao nhất của hệ thống Viện kiểm sát, với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp theo quy định của Hiến pháp và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân. Bản chất của chức danh này là đại diện cho quyền lực công để truy cứu trách nhiệm hình sự, bảo vệ pháp chế, đồng thời kiểm tra tính hợp pháp trong hoạt động của các cơ quan tư pháp. Vì vậy, vị trí này không mang tính phán quyết như Tòa án mà mang tính giám sát, buộc tội và bảo đảm tuân thủ pháp luật.

Khác với Chánh án, Viện trưởng không tổ chức xét xử mà tổ chức việc kiểm sát và công tố trong toàn ngành kiểm sát. Chức năng này cho phép Viện kiểm sát tham gia các giai đoạn tố tụng từ khởi tố, điều tra, truy tố đến kiểm sát xét xử và thi hành án, nhằm bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Vì vậy, Viện trưởng là trung tâm điều hành hoạt động kiểm sát hơn là trung tâm phán quyết tư pháp.

Khác biệt về nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể

Nhiệm vụ, quyền hạn của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao

Theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ tổ chức công tác xét xử của Tòa án nhân dân tối cao và chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện nguyên tắc xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật. Chánh án chủ tọa phiên họp của Hội đồng Thẩm phán, kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật theo quy định của luật, đồng thời chỉ đạo tổng kết thực tiễn xét xử và xây dựng nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật. Ngoài ra, Chánh án còn có nhiệm vụ công bố án lệ và thực hiện các quyền hạn khác do luật định.

Một số quyền hạn của Chánh án mang tính quản trị tư pháp, như tổ chức bộ máy, điều động, luân chuyển, quản lý hoạt động nội bộ của hệ thống Tòa án theo thẩm quyền luật định. Tuy nhiên, các quyền hạn này phục vụ trực tiếp cho hoạt động xét xử, chứ không tạo ra quyền giám sát chung đối với toàn bộ hoạt động điều tra, truy tố và thi hành án. Do đó, phạm vi quyền lực của Chánh án gắn với việc bảo đảm chất lượng phán quyết tư pháp và sự thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có nhiệm vụ lãnh đạo, chỉ đạo toàn ngành kiểm sát thực hiện quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp theo quy định của pháp luật. Trong thực tiễn tổ chức ngành kiểm sát, Viện trưởng có thẩm quyền ban hành văn bản điều hành nội bộ, tổ chức bộ máy, chỉ đạo công tác chuyên môn, hướng dẫn nghiệp vụ và bảo đảm việc thực hiện thống nhất chức năng kiểm sát. Phạm vi thẩm quyền của Viện trưởng vì thế bao trùm cả hoạt động công tố và kiểm sát, chứ không giới hạn ở một khâu tố tụng đơn lẻ.

Điểm phân biệt quan trọng là Viện trưởng không giải quyết tranh chấp bằng bản án hoặc quyết định xét xử, mà kiểm tra tính hợp pháp của hoạt động tố tụng và thực hành quyền buộc tội trong khuôn khổ pháp luật. Vị trí này gắn với quyền kháng nghị, kiến nghị, yêu cầu khắc phục vi phạm và chỉ đạo hoạt động nghiệp vụ trong toàn ngành kiểm sát. Sức nặng pháp lý của chức danh nằm ở năng lực bảo đảm pháp chế và phát hiện, xử lý vi phạm pháp luật trong hoạt động tư pháp.

Khác biệt về quan hệ với các cơ quan trong bộ máy nhà nước

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao chủ yếu gắn với hệ thống Tòa án và hoạt động xét xử, với trọng tâm là bảo đảm tính độc lập của thẩm phán và sự thống nhất của án lệ, nghị quyết hướng dẫn áp dụng pháp luật. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao gắn với hệ thống kiểm sát, có quan hệ trực tiếp với điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án trong phạm vi kiểm sát hoạt động tư pháp. Một bên làm trung tâm của hoạt động phán quyết, bên kia làm trung tâm của hoạt động công tố và giám sát tính hợp pháp.

Trong quan hệ với Quốc hội và Chủ tịch nước, cả hai chức danh đều do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước và chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Tuy nhiên, cách thức thể hiện trách nhiệm khác nhau: Chánh án chịu trách nhiệm chủ yếu về chất lượng tổ chức xét xử và tính thống nhất của áp dụng pháp luật; Viện trưởng chịu trách nhiệm về hiệu quả công tố, kiểm sát và bảo vệ pháp chế. Sự khác nhau này cho thấy cùng là chức danh cấp cao nhưng mỗi vị trí phục vụ một mục tiêu quản trị nhà nước riêng biệt.

Ý nghĩa pháp lý của việc phân biệt hai chức danh

Phân biệt rõ Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao giúp xác định đúng thẩm quyền, đúng trách nhiệm và đúng giới hạn quyền lực của từng cơ quan. Trong tố tụng, sự phân định này bảo đảm Tòa án giữ vai trò xét xử vô tư, còn Viện kiểm sát thực hiện chức năng công tố và kiểm sát trong khuôn khổ luật định. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm công lý, quyền con người và tính hợp hiến, hợp pháp của hoạt động tư pháp.

Về mặt lý luận, sự khác biệt giữa hai chức danh phản ánh nguyên tắc phân công và phối hợp giữa các cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Về mặt thực tiễn, nhận diện đúng chức năng của từng vị trí giúp tránh nhầm lẫn trong áp dụng pháp luật, trong nghiên cứu tổ chức bộ máy nhà nước và trong đánh giá trách nhiệm công vụ. Do đó, đây không chỉ là vấn đề thuật ngữ mà còn là vấn đề nền tảng của kỹ thuật lập pháp và thực hành pháp lý.

Kết luận

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đều là các chức danh tư pháp đặc biệt, nhưng khác nhau căn bản về bản chất quyền lực, phương thức hoạt động và phạm vi nhiệm vụ. Chánh án là người đứng đầu cơ quan xét xử tối cao, còn Viện trưởng là người đứng đầu cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát tối cao. Sự phân biệt này là một cấu phần quan trọng của thiết kế hiến định về tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15.
• Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân hiện hành.
• Luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Văn bản hướng dẫn, nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.