Cha mẹ cho tài sản bằng lời nói trước khi mất: có là tặng cho hợp pháp không?

Cơ chế pháp lý của việc tặng cho tài sản

Trong pháp luật dân sự, tặng cho tài sản là sự thỏa thuận giữa bên tặng cho và bên được tặng cho, theo đó bên tặng cho giao tài sản của mình cho bên kia mà không yêu cầu đền bù, còn bên được tặng cho đồng ý nhận. Theo Điều 457 Bộ luật Dân sự 2015, bản chất của tặng cho là một giao dịch có sự thống nhất ý chí của cả hai bên, không phải là sự định đoạt đơn phương. Vì vậy, chỉ có lời nói của cha mẹ, nếu không được người nhận chấp thuận và không đáp ứng hình thức luật định, chưa đủ để xác lập một hợp đồng tặng cho hoàn chỉnh.

Hệ quả pháp lý của tặng cho còn phụ thuộc vào loại tài sản. Với động sản không phải đăng ký quyền sở hữu, pháp luật cho phép giao kết linh hoạt hơn. Với bất động sản và tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, yêu cầu về hình thức được đặt ra nghiêm ngặt hơn nhằm bảo đảm tính an toàn pháp lý, công khai và khả năng chứng minh khi phát sinh tranh chấp.

Lời nói trước khi mất có làm phát sinh tặng cho hợp pháp không

Đối với tài sản chỉ là động sản không thuộc diện đăng ký, lời nói của cha mẹ có thể là một căn cứ thể hiện ý chí tặng cho, nhưng vẫn phải gắn với sự chấp nhận của người nhận và việc chuyển giao tài sản thực tế. Theo Điều 458 Bộ luật Dân sự 2015, tặng cho động sản có hiệu lực từ thời điểm tài sản được giao, trừ trường hợp luật có quy định khác. Do đó, nếu cha mẹ chỉ nói miệng rằng sẽ cho tài sản nhưng chưa giao tài sản, chưa có sự đồng ý rõ ràng của người nhận, giao dịch chưa hoàn tất.

Đối với bất động sản, lời nói trước khi mất không thể thay thế hình thức bắt buộc của giao dịch. Theo khoản 1 Điều 459 Bộ luật Dân sự 2015, tặng cho bất động sản phải được lập thành văn bản có công chứng, chứng thực hoặc phải đăng ký nếu bất động sản phải đăng ký quyền sở hữu theo quy định của luật. Vì vậy, lời hứa tặng cho bằng miệng, kể cả khi có người làm chứng, vẫn không làm phát sinh hiệu lực chuyển quyền đối với nhà, đất nếu không tuân thủ đúng thủ tục pháp lý.

Phân biệt tặng cho tài sản với di chúc miệng

Nhiều trường hợp cha mẹ nói “sau này tài sản này cho con” hoặc “đến lúc mất thì nhà này thuộc về con”, nhưng lời nói đó không đương nhiên là hợp đồng tặng cho. Nếu ý chí được thể hiện trong bối cảnh người để lại tài sản đang hướng đến việc định đoạt tài sản sau khi chết, quan hệ này thường phải được xem xét theo quy định về thừa kế và di chúc. Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.

Di chúc miệng chỉ được công nhận trong trường hợp người lập di chúc bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản, theo khoản 1 Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015. Di chúc miệng chỉ hợp pháp khi đáp ứng điều kiện tại khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015: phải có ít nhất hai người làm chứng, lời di chúc được ghi chép lại ngay sau đó, cùng ký tên hoặc điểm chỉ, và được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận trong thời hạn 05 ngày làm việc. Vì vậy, lời nói trước khi mất chỉ được xem là di chúc miệng khi đáp ứng đầy đủ điều kiện chặt chẽ này, chứ không phải mặc nhiên là tặng cho.

Trường hợp tài sản của cha mẹ là nhà, đất, xe hoặc tài sản phải đăng ký

Nhà, đất, ô tô, tàu thuyền và nhiều tài sản có đăng ký quyền sở hữu không thể được chuyển dịch chỉ bằng lời nói. Với bất động sản, khoản 1 Điều 459 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra yêu cầu bắt buộc về văn bản, công chứng, chứng thực hoặc đăng ký. Khi cha mẹ qua đời mà chưa hoàn tất các thủ tục này, quyền đối với tài sản sẽ được giải quyết theo hàng thừa kế hoặc theo di chúc hợp pháp, chứ không phải theo lời nói chưa được pháp luật thừa nhận.

Trong thực tiễn tranh chấp, tòa án thường ưu tiên chứng cứ về hình thức giao dịch và thời điểm chuyển quyền. Nếu không có hợp đồng tặng cho đúng luật, người nhận không thể chỉ dựa vào lời nói của cha mẹ để yêu cầu công nhận quyền sở hữu. Điều này đặc biệt quan trọng đối với nhà đất, vì quyền đối với bất động sản chỉ được xác lập đầy đủ khi đáp ứng cả điều kiện về hình thức lẫn đăng ký theo luật chuyên ngành và Bộ luật Dân sự 2015.

Hệ quả pháp lý khi chỉ có lời nói

Khi chỉ tồn tại lời nói của cha mẹ về việc cho tài sản trước khi mất, hệ quả pháp lý thường rơi vào một trong hai hướng. Nếu đó là lời hứa tặng cho nhưng chưa đáp ứng điều kiện pháp luật, giao dịch tặng cho chưa hình thành hoặc chưa có hiệu lực. Nếu lời nói thể hiện ý chí để lại tài sản sau khi chết, nó phải được xem xét theo quy định về di chúc, trong đó di chúc miệng chỉ có giá trị khi đạt đủ điều kiện luật định.

Trong trường hợp không có tặng cho hợp pháp và cũng không có di chúc hợp pháp, tài sản sẽ được xử lý theo quy định về thừa kế theo pháp luật. Khi đó, người đang quản lý hoặc sử dụng tài sản không đương nhiên trở thành chủ sở hữu chỉ vì được cha mẹ nói miệng trước lúc mất. Đây là điểm thường phát sinh tranh chấp giữa người con được “hứa cho” với các đồng thừa kế khác.

Cách thức bảo đảm hiệu lực pháp lý khi cha mẹ muốn cho tài sản

Đối với tài sản là nhà, đất hoặc tài sản phải đăng ký, phương án an toàn là lập hợp đồng tặng cho bằng văn bản và thực hiện công chứng, chứng thực, đăng ký sang tên theo đúng quy định. Cách làm này bảo đảm ý chí của cha mẹ được ghi nhận rõ ràng, giảm rủi ro tranh chấp và tránh việc giao dịch bị vô hiệu do vi phạm hình thức. Khi cha mẹ còn minh mẫn, đây là phương thức phù hợp nhất nếu mục tiêu là chuyển quyền ngay khi còn sống.

Nếu mục tiêu là định đoạt tài sản sau khi chết, cần lập di chúc bằng văn bản theo đúng hình thức luật định. Chỉ trong hoàn cảnh đặc biệt mà tính mạng bị đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì mới xem xét di chúc miệng theo điều kiện nghiêm ngặt của Bộ luật Dân sự 2015. Việc chuẩn hóa hình thức ngay từ đầu là yếu tố quyết định để ý chí của cha mẹ được tôn trọng về mặt pháp lý.

Kết luận

Cha mẹ cho tài sản bằng lời nói trước khi mất không mặc nhiên được xem là tặng cho hợp pháp. Với động sản không phải đăng ký, lời nói chỉ có giá trị khi đi kèm sự chấp nhận của bên nhận và việc giao tài sản; với bất động sản hoặc tài sản phải đăng ký, phải có văn bản và đáp ứng điều kiện công chứng, chứng thực, đăng ký theo luật. Nếu lời nói nhằm định đoạt tài sản sau khi chết, phải xem xét theo chế định di chúc, không thể đồng nhất với tặng cho.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Công chứng 2024.
• Luật Đất đai 2024.
• Luật Nhà ở 2023.
• Nghị định hướng dẫn về đăng ký và công chứng giao dịch tài sản có đăng ký quyền sở hữu.
• Văn bản hướng dẫn áp dụng Bộ luật Dân sự về thừa kế và giao dịch dân sự.