Cha hoặc mẹ không có việc làm có được quyền nuôi con không?

Cha hoặc mẹ không có việc làm có được quyền nuôi con không?

Có. Việc không có việc làm không đồng nghĩa với việc bị tước quyền nuôi con. Khi giải quyết quyền trực tiếp nuôi con, cơ quan có thẩm quyền không chỉ nhìn vào tình trạng việc làm hay thu nhập hiện tại mà đánh giá tổng thể điều kiện bảo đảm lợi ích của trẻ. Trọng tâm của việc xem xét là quyền lợi về mọi mặt của con.

Pháp luật hiện hành xác định sau khi ly hôn, cha mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con theo quy định tại khoản 1 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Nếu cha mẹ không thỏa thuận được, Tòa án giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Vì vậy, người không có việc làm vẫn có thể được giao nuôi con nếu chứng minh được mình bảo đảm tốt hơn lợi ích của trẻ.

Không có việc làm không phải là tiêu chí quyết định duy nhất

Trong thực tiễn xét xử, việc làm chỉ là một trong nhiều yếu tố để đánh giá điều kiện nuôi con. Tòa án thường xem xét thu nhập ổn định, chỗ ở, thời gian chăm sóc con, môi trường sống, phẩm chất đạo đức, khả năng giáo dục và sự gắn bó thực tế với trẻ. Một người chưa có việc làm nhưng có tài sản riêng, có nơi ở ổn định, có người hỗ trợ chăm sóc phù hợp và có điều kiện tinh thần tốt vẫn có thể được giao nuôi con.

Ngược lại, người có việc làm nhưng thường xuyên đi xa, ít thời gian chăm sóc, môi trường sống thiếu an toàn hoặc không bảo đảm việc học tập, sinh hoạt của trẻ thì chưa chắc được ưu tiên. Cách tiếp cận của pháp luật đặt lợi ích của con lên trên tiêu chí thu nhập đơn thuần. Do đó, câu hỏi đúng không phải là “có việc làm hay không”, mà là “ai bảo đảm tốt hơn cho sự phát triển toàn diện của con”.

Cơ sở pháp lý hiện hành về việc giao con cho ai nuôi

Việc thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con được ưu tiên trước hết theo khoản 1 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con. Khi con từ đủ 07 tuổi trở lên, phải xem xét nguyện vọng của con theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Đối với con dưới 36 tháng tuổi, con được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con theo khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Quy định này cho thấy pháp luật không đặt nặng tiêu chí “có việc làm” mà đặt trọng tâm vào khả năng bảo đảm lợi ích thực tế của trẻ.

Người không có việc làm cần chứng minh những gì?

Khi muốn giành quyền nuôi con, bên không có việc làm cần chứng minh điều kiện chăm sóc con vẫn bảo đảm ổn định và phù hợp. Chứng cứ thường gồm giấy tờ về chỗ ở hợp pháp, tài sản, khoản tiết kiệm, nguồn hỗ trợ tài chính, kế hoạch chăm sóc con, thời gian trực tiếp nuôi dưỡng, và chứng cứ về việc gắn bó với con từ trước đến nay. Nếu có nguồn thu nhập khác ngoài tiền lương, như kinh doanh, cho thuê tài sản, trợ cấp gia đình hoặc thu nhập định kỳ, cần thể hiện rõ để Tòa án đánh giá đúng năng lực bảo đảm cuộc sống cho trẻ.

Bên cạnh yếu tố vật chất, các yếu tố tinh thần cũng có ý nghĩa quan trọng. Người thường xuyên quan tâm, trực tiếp chăm sóc, bảo đảm việc học hành, sức khỏe và tâm lý của con sẽ có lợi thế trong quá trình xem xét. Tòa án không chỉ xem khả năng “nuôi” theo nghĩa chi trả, mà còn xem khả năng “chăm” theo nghĩa gắn bó và chăm sóc hằng ngày.

Không có việc làm nhưng vẫn phải thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng nếu không trực tiếp nuôi con

Nếu không được giao trực tiếp nuôi con, cha hoặc mẹ vẫn phải thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Nghĩa vụ cấp dưỡng được quy định là việc một người đóng góp tiền hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người chưa thành niên hoặc người thuộc diện được cấp dưỡng. Nghĩa vụ này mang tính bắt buộc và không thể thay thế bằng nghĩa vụ khác.

Do đó, kể cả trường hợp hiện tại không có việc làm, người không trực tiếp nuôi con vẫn phải thực hiện trách nhiệm tài chính phù hợp khả năng và theo quyết định của Tòa án hoặc thỏa thuận hợp pháp giữa các bên. Việc không có thu nhập ổn định có thể ảnh hưởng đến mức cấp dưỡng, nhưng không xóa bỏ nghĩa vụ cấp dưỡng.

Đánh giá thực tiễn: khi nào người không có việc làm vẫn có lợi thế?

Người không có việc làm vẫn có thể được giao nuôi con khi các điều kiện khác vượt trội hơn và bảo đảm tốt hơn lợi ích của trẻ. Ví dụ, người đó có nhà ở ổn định, có ông bà hoặc người thân hỗ trợ hợp lý, đã trực tiếp chăm sóc con từ lâu, có thời gian ở bên con nhiều hơn, trong khi bên kia có thu nhập cao nhưng ít thời gian hoặc môi trường sống không phù hợp. Trong những trường hợp như vậy, Tòa án vẫn có cơ sở pháp lý để giao con cho người không có việc làm.

Ngược lại, nếu người không có việc làm thiếu nơi ở ổn định, không có nguồn bảo đảm tối thiểu cho sinh hoạt của con, thường xuyên phụ thuộc hoàn toàn vào người khác hoặc không chứng minh được khả năng chăm sóc, thì việc không có việc làm sẽ là bất lợi đáng kể. Mấu chốt nằm ở khả năng bảo đảm lợi ích thiết thực, lâu dài và toàn diện cho trẻ, không phải ở tình trạng nghề nghiệp đơn lẻ.

Kết luận

Cha hoặc mẹ không có việc làm vẫn có quyền yêu cầu nuôi con và vẫn có thể được Tòa án giao nuôi con nếu đáp ứng tốt hơn quyền lợi về mọi mặt của trẻ. Theo khoản 1, khoản 2 và khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, việc quyết định người trực tiếp nuôi con dựa trên thỏa thuận của cha mẹ hoặc phán quyết của Tòa án, trong đó lợi ích của con là tiêu chí trung tâm. Vì vậy, không có việc làm không phải là rào cản tuyệt đối, nhưng người yêu cầu nuôi con phải chứng minh năng lực chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo đảm môi trường sống phù hợp cho con.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014 số 52/2014/QH13.
• Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Điều 107 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Nghị quyết và án lệ, thực tiễn xét xử về tranh chấp quyền nuôi con sau ly hôn.