Cách chia di sản giữa những người cùng hàng thừa kế

Nguyên tắc chia di sản giữa những người cùng hàng thừa kế

Trong thừa kế theo pháp luật, di sản được phân chia theo hàng thừa kế và theo nguyên tắc những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau theo khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Quy định này thể hiện sự bình đẳng giữa các chủ thể có quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng ở cùng một hàng thừa kế. Khi đã xác định đúng hàng thừa kế, việc chia di sản không phụ thuộc vào tuổi tác, giới tính hay mức độ đóng góp tình cảm của từng người, trừ khi pháp luật có quy định khác. Theo đó, tiêu chí quyết định trước hết là tư cách thừa kế hợp pháp của từng người, sau đó mới đến giá trị phần được hưởng.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết; hàng thừa kế thứ hai và thứ ba được xác định theo thứ tự tại khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Những người ở hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản. Vì vậy, muốn chia đúng di sản giữa những người cùng hàng, trước hết phải xác định chính xác hàng thừa kế được mở tại thời điểm người để lại di sản chết. Việc xác định sai hàng thừa kế sẽ dẫn đến chia sai phần di sản và phát sinh tranh chấp.

Cách xác định phần di sản của từng người

Phép tính cơ bản rất đơn giản: lấy tổng giá trị di sản hợp pháp rồi chia đều cho số người cùng hàng thừa kế đủ điều kiện hưởng. Nếu di sản là một khối tài sản chung, cần tách phần thuộc sở hữu của người chết ra khỏi phần thuộc sở hữu của người khác trước khi chia thừa kế. Chỉ phần tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp của người chết mới trở thành di sản. Sau khi xác định đúng giá trị di sản, từng người cùng hàng sẽ nhận một phần tương ứng bằng nhau.

Ví dụ, nếu di sản là một căn nhà trị giá 3 tỷ đồng và có 3 người con cùng thuộc hàng thừa kế thứ nhất, mỗi người có quyền hưởng 1 tỷ đồng theo nguyên tắc chia đều. Trường hợp di sản có cả tiền, đất, xe hoặc tài sản khác, tổng giá trị của toàn bộ di sản phải được quy đổi để bảo đảm phần hưởng bằng nhau. Khi các bên muốn nhận hiện vật thay vì nhận tiền, việc phân chia vẫn phải bảo đảm giá trị tương đương giữa các suất thừa kế. Nếu không thể đạt được sự tương đương tuyệt đối bằng hiện vật, phần chênh lệch phải được thanh toán lại bằng tiền.

Chia di sản bằng hiện vật và bằng giá trị

Pháp luật thừa nhận quyền yêu cầu chia di sản bằng hiện vật; nếu không thể chia đều bằng hiện vật thì các đồng thừa kế có thể thỏa thuận về việc định giá hiện vật và người nhận hiện vật, theo hướng dẫn tại Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015. Quy định này đặc biệt quan trọng đối với nhà ở, quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất hoặc tài sản có tính chất không thể tách rời. Trong trường hợp các bên thống nhất được phương án chia, thỏa thuận của họ sẽ là căn cứ trực tiếp để thực hiện việc phân chia. Khi đã có thỏa thuận hợp pháp, cơ quan công chứng hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ căn cứ vào đó để xác nhận hoặc giải quyết theo đúng quy định.

Nếu không thỏa thuận được về người nhận hiện vật hoặc giá trị tài sản, hiện vật có thể được bán để chia theo giá trị. Cách xử lý này nhằm bảo đảm nguyên tắc công bằng giữa những người cùng hàng thừa kế trong bối cảnh tài sản không thể chia nhỏ mà không làm giảm đáng kể giá trị sử dụng. Với quyền sử dụng đất hoặc nhà ở, việc chia bằng hiện vật phải đồng thời đáp ứng điều kiện pháp luật về đất đai, xây dựng, đăng ký và tính khả thi của việc tách thửa hoặc tách phần sở hữu. Khi không đáp ứng điều kiện pháp lý hoặc kỹ thuật, giải pháp chia theo giá trị là phương án an toàn và phổ biến hơn.

Những trường hợp làm thay đổi phần hưởng của người cùng hàng

Mặc dù nguyên tắc chung là chia đều, phần hưởng của một người trong cùng hàng thừa kế có thể thay đổi nếu người đó đã từ chối nhận di sản, bị tước quyền hưởng di sản hoặc không còn điều kiện hưởng theo quy định của pháp luật. Khi một người từ chối nhận di sản hợp lệ, phần của họ không tự động quay lại cho riêng một người khác mà được xử lý theo cơ chế thừa kế tương ứng của pháp luật. Ngoài ra, người thừa kế chết cùng thời điểm với người để lại di sản, hoặc chết trước thời điểm mở thừa kế, sẽ không trở thành chủ thể hưởng di sản, trừ trường hợp thừa kế thế vị theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Đây là các điểm cần kiểm tra kỹ trước khi xác định số suất thừa kế thực tế.

Trong thực tiễn, tình trạng đã thành thai nhưng chưa sinh ra tại thời điểm mở thừa kế cũng ảnh hưởng đến việc chia di sản. Phần di sản tương ứng phải được dành lại để bảo đảm quyền của người con sinh ra còn sống theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Ngoài ra, nếu có di chúc hợp pháp thì di sản có thể được phân chia theo ý chí của người lập di chúc, chứ không mặc nhiên chia đều theo hàng thừa kế. Vì vậy, việc áp dụng nguyên tắc chia đều chỉ đặt ra chủ yếu trong trường hợp thừa kế theo pháp luật hoặc khi di chúc không định đoạt toàn bộ di sản.

Trình tự thực hiện khi các đồng thừa kế cùng hàng nhận di sản

Thực tiễn giải quyết di sản thường bắt đầu từ việc xác định người chết để lại tài sản nào, tài sản đó thuộc sở hữu hợp pháp của ai, và ai là người thuộc hàng thừa kế được hưởng. Sau đó, các đồng thừa kế nên lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản tùy từng trường hợp. Văn bản này thường được công chứng hoặc chứng thực theo quy định để bảo đảm giá trị pháp lý trong đăng ký sang tên, sang sổ hoặc chuyển giao tài sản. Khi có tranh chấp, Tòa án sẽ xem xét quan hệ thừa kế, nguồn gốc tài sản, công sức quản lý tài sản nếu có yêu cầu liên quan, và căn cứ pháp luật hiện hành để quyết định phần hưởng của từng người.

Trong nhóm đồng thừa kế cùng hàng, nguyên tắc ưu tiên là tự thỏa thuận trên cơ sở bình đẳng. Chỉ khi không đạt được thỏa thuận, việc phân chia mới chuyển sang cơ chế giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng. Vì di sản thường gắn với nhà đất, tài khoản, xe hoặc tài sản chung gia đình, hồ sơ chứng minh nguồn gốc tài sản và quan hệ nhân thân là yếu tố quyết định đến kết quả chia thừa kế. Chuẩn bị hồ sơ đầy đủ ngay từ đầu giúp hạn chế mâu thuẫn và rút ngắn thời gian xử lý.

Một số lưu ý thực tiễn

Thứ nhất, cần phân biệt rõ di sản của người chết với tài sản chung của hộ gia đình hoặc tài sản đồng sở hữu. Thứ hai, không phải mọi người có quan hệ gia đình đều đương nhiên thuộc cùng một hàng thừa kế; thứ tự hàng thừa kế phải tuân theo khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Thứ ba, nếu tài sản là nhà đất thì ngoài quy định về thừa kế còn phải lưu ý điều kiện chia tách, đăng ký biến động và giới hạn pháp lý của từng loại tài sản. Thứ tư, khi các bên đã lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản, nội dung thỏa thuận phải bảo đảm không vi phạm điều cấm của luật và không xâm phạm quyền của người thừa kế khác.

Từ góc độ áp dụng pháp luật, chia di sản giữa những người cùng hàng thừa kế là một chế định có nguyên tắc rõ ràng nhưng thường phát sinh tranh chấp ở khâu chứng minh tài sản, xác định người thừa kế và định giá hiện vật. Cách tiếp cận đúng là xác định hàng thừa kế trước, tính đúng khối di sản sau, rồi mới tiến hành chia theo suất bằng nhau hoặc theo thỏa thuận hợp pháp. Khi các điều kiện pháp lý được đáp ứng đầy đủ, việc phân chia sẽ bảo đảm cả tính công bằng lẫn tính ổn định của giao dịch tài sản sau thừa kế.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 649, Điều 651 và Điều 660.
• Nghị quyết số 02/HĐTP ngày 19/10/1990 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật thừa kế.
• Văn bản, bài viết hướng dẫn của Bộ Tư pháp về một số chế định thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015.
• Tài liệu phổ biến, giáo dục pháp luật của cơ quan tư pháp địa phương về thừa kế theo pháp luật.
• Hướng dẫn thực tiễn về thỏa thuận phân chia di sản thừa kế và chia di sản bằng hiện vật.