Các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia và trách nhiệm pháp lý

Khái quát về an ninh quốc gia và cơ chế bảo vệ pháp lý

An ninh quốc gia là trạng thái ổn định, phát triển bền vững của chế độ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong đó độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội được bảo đảm. Luật An ninh quốc gia số 32/2004/QH11 xác lập nền tảng pháp lý cho hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia, đồng thời đặt ra yêu cầu phát hiện, ngăn chặn và xử lý mọi hành vi xâm hại lợi ích cốt lõi của quốc gia. Trên phương diện hình sự, Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017, dành Chương XIII để quy định các tội xâm phạm an ninh quốc gia. Đây là nhóm tội đặc biệt nghiêm trọng, phản ánh mức độ nguy hiểm cao cho xã hội và cho sự tồn vong của chế độ chính trị.

Pháp luật Việt Nam tiếp cận lĩnh vực này theo hướng kết hợp giữa phòng ngừa, răn đe và trừng trị. Hành vi chưa đến mức cấu thành tội phạm vẫn có thể bị xử lý theo các cơ chế quản lý hành chính, kỷ luật, hoặc biện pháp ngăn chặn phù hợp với từng trường hợp. Khi hành vi đạt ngưỡng nguy hiểm cho xã hội được luật hình sự mô tả, trách nhiệm hình sự được đặt ra với mức chế tài rất nghiêm khắc. Đặc điểm này xuất phát từ yêu cầu bảo vệ lợi ích công cộng cao nhất của quốc gia.

Nhóm hành vi xâm phạm an ninh quốc gia theo pháp luật hình sự hiện hành

Chương XIII Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, hiện quy định các tội xâm phạm an ninh quốc gia từ Điều 108 đến Điều 122. Theo hệ thống văn bản hiện hành, đây là các tội phản bội Tổ quốc; hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân; gián điệp; xâm phạm an ninh lãnh thổ; bạo loạn; khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân; phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội; phá hoại chính sách đoàn kết; làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước; phá rối an ninh; chống phá cơ sở giam giữ; tổ chức, cưỡng ép, xúi giục người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân; và trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân.

1. Nhóm hành vi xâm hại trực tiếp nền tảng nhà nước

Các hành vi phản bội Tổ quốc, hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân và gián điệp là nhóm điển hình xâm hại trực tiếp nền tảng chính trị - pháp lý của Nhà nước. Điểm chung của các tội này là xâm hại nghiêm trọng đến an ninh chính trị, bí mật nhà nước, sự vững mạnh của bộ máy quyền lực và khả năng tự vệ của quốc gia. Tính nguy hiểm xã hội của nhóm hành vi này rất cao nên khung hình phạt thường ở mức tù nhiều năm, tù chung thân hoặc tử hình theo từng điều luật cụ thể của Bộ luật Hình sự. Việc xác định tội danh phụ thuộc vào mục đích chống Nhà nước, phương thức thực hiện và hậu quả do hành vi gây ra.

2. Nhóm hành vi gây rối, phá hoại, khủng bố và tuyên truyền chống Nhà nước

Nhóm tội từ xâm phạm an ninh lãnh thổ, bạo loạn, khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân, phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật đến tuyên truyền chống Nhà nước thể hiện sự đa dạng của các phương thức xâm phạm an ninh quốc gia. Điểm đặc trưng là không chỉ tác động vào bộ máy quyền lực mà còn làm suy yếu nền tảng kinh tế, trật tự xã hội, niềm tin chính trị và an toàn của cộng đồng. Đối với hành vi làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước theo Điều 117 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, trọng tâm là mục đích chống Nhà nước và tính chất lan truyền tác động xấu đến an ninh quốc gia. Đây là loại tội phạm có thể được thực hiện qua nhiều phương tiện khác nhau, trong đó có môi trường số.

3. Nhóm hành vi làm suy yếu đoàn kết, trật tự và khả năng kiểm soát an ninh

Phá hoại chính sách đoàn kết, phá rối an ninh, chống phá cơ sở giam giữ và các hành vi tổ chức, cưỡng ép, xúi giục trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân đều làm suy yếu năng lực quản trị nhà nước. Mặc dù mức độ biểu hiện khác nhau, các hành vi này đều có điểm chung là tạo ra nguy cơ bất ổn, chia rẽ, hoặc cản trở việc thi hành pháp luật. Pháp luật hình sự xử lý nghiêm các hành vi chuẩn bị, giúp sức, tổ chức hoặc thực hành nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Cách tiếp cận này cho thấy nhà làm luật chú trọng cả hành vi trực tiếp lẫn chuỗi hành vi hỗ trợ có tính chất nguy hại.

Trách nhiệm pháp lý đối với hành vi xâm phạm an ninh quốc gia

Trách nhiệm pháp lý trước hết và chủ yếu là trách nhiệm hình sự. Người thực hiện hành vi thuộc các tội xâm phạm an ninh quốc gia sẽ bị truy cứu theo điều luật tương ứng của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017; hình phạt có thể bao gồm phạt tù có thời hạn, tù chung thân hoặc tử hình, tùy điều khoản áp dụng và tình tiết vụ án. Một số tội danh trong nhóm này thuộc loại đặc biệt nghiêm trọng, nên chính sách hình sự thể hiện thái độ xử lý rất nghiêm khắc. Ngoài hình phạt chính, tòa án còn có thể áp dụng hình phạt bổ sung nếu điều luật quy định.

Bên cạnh trách nhiệm của người trực tiếp thực hiện, pháp luật còn đặt ra trách nhiệm đối với đồng phạm, người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức theo các quy định chung của Bộ luật Hình sự. Đối với hành vi che giấu, không tố giác tội phạm, khoản 2 Điều 19 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định người thân thích của người phạm tội có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội không tố giác tội phạm đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia và một số tội đặc biệt nghiêm trọng khác theo Điều 390 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Trường hợp có nhiều người cùng tham gia, trách nhiệm hình sự được phân hóa theo vai trò và mức độ nguy hiểm của từng người. Cơ chế này bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

Đối với một số tội xâm phạm an ninh quốc gia, pháp luật hiện hành loại trừ việc áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thời hiệu thi hành bản án theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Điều này thể hiện quan điểm không khoan nhượng đối với hành vi đặc biệt nguy hiểm xâm hại lợi ích cốt lõi của Nhà nước. Đồng thời, tính chất nghiêm trọng của các tội danh này còn dẫn đến việc áp dụng những biện pháp tố tụng chặt chẽ hơn trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Sự nghiêm ngặt về chế tài và thủ tục phản ánh yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia ở mức độ cao nhất.

Ranh giới giữa hành vi vi phạm hành chính, kỷ luật và tội phạm

Không phải mọi hành vi liên quan đến an ninh quốc gia đều lập tức cấu thành tội phạm. Có những hành vi vi phạm quy định quản lý nhà nước, nội quy cơ quan, kỷ luật công vụ hoặc nghĩa vụ công dân nhưng chưa đạt mức nguy hiểm cho xã hội để xử lý hình sự. Trong các trường hợp này, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng biện pháp hành chính, kỷ luật hoặc biện pháp ngăn chặn theo luật chuyên ngành. Việc phân định phải dựa trên đầy đủ dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm, đặc biệt là khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan.

Ngược lại, khi hành vi được thực hiện với mục đích chống Nhà nước, xâm hại trực tiếp đến độc lập, chủ quyền, chế độ chính trị, an ninh lãnh thổ hoặc bí mật nhà nước, thì việc xử lý hình sự là bắt buộc nếu đủ dấu hiệu luật định. Thực tiễn áp dụng pháp luật đòi hỏi đánh giá nghiêm ngặt về chứng cứ, động cơ, phương thức và hậu quả. Cách tiếp cận này bảo đảm không hình sự hóa quan hệ xã hội không cần thiết, đồng thời không bỏ lọt hành vi đặc biệt nguy hiểm. Đây là nguyên tắc quan trọng trong Nhà nước pháp quyền.

Ý nghĩa của quy định pháp luật về an ninh quốc gia

Hệ thống quy phạm về các tội xâm phạm an ninh quốc gia có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo vệ chế độ, giữ vững ổn định chính trị và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội. Việc quy định danh mục tội danh rõ ràng, chế tài nghiêm khắc và cơ chế xử lý đồng bộ góp phần tăng cường tính dự báo của pháp luật. Đồng thời, quy định này cũng gửi đi thông điệp pháp lý rõ ràng rằng mọi hành vi chống Nhà nước, phá hoại độc lập, chủ quyền và an ninh đều bị xử lý nghiêm minh. Trong bối cảnh bảo vệ an ninh phi truyền thống, trật tự thông tin và không gian mạng, giá trị của các quy định này càng được thể hiện rõ.

Kết luận

Các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia được pháp luật Việt Nam xác định là nhóm tội phạm đặc biệt nguy hiểm, trực tiếp đe dọa nền tảng tồn tại và phát triển của Nhà nước. Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, cùng Luật An ninh quốc gia năm 2004, tạo thành khung pháp lý trung tâm để phòng ngừa, phát hiện và xử lý loại hành vi này. Việc áp dụng trách nhiệm hình sự, nhất là với các trường hợp tổ chức, thực hành, xúi giục, giúp sức hoặc che giấu tội phạm, thể hiện chính sách bảo vệ an ninh quốc gia nhất quán và nghiêm khắc. Trên bình diện học thuật và thực tiễn, đây là lĩnh vực đòi hỏi nhận thức đúng đắn, áp dụng chuẩn xác và tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Luật An ninh quốc gia số 32/2004/QH11.
• Luật số 12/2017/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự.
• Văn bản hướng dẫn và tổng hợp nghiệp vụ về các tội xâm phạm an ninh quốc gia.
• Tài liệu phổ biến, giáo dục pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về an ninh quốc gia.