Cá nhân và tổ chức nước ngoài khi kinh doanh tại Việt Nam

Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động kinh doanh của chủ thể nước ngoài

Hoạt động kinh doanh của cá nhân nước ngoài và tổ chức nước ngoài tại Việt Nam được điều chỉnh chủ yếu bởi pháp luật đầu tư, doanh nghiệp và các quy định chuyên ngành. Theo khoản 19 Điều 3 Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư nước ngoài bao gồm cá nhân có quốc tịch nước ngoài và tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh tại Việt Nam. Quy định này là điểm xuất phát để xác định tư cách pháp lý của chủ thể nước ngoài khi tham gia thị trường Việt Nam.

Về nguyên tắc, chủ thể nước ngoài được phép kinh doanh tại Việt Nam nhưng phải lựa chọn hình thức đầu tư, mô hình hiện diện và ngành nghề phù hợp với điều kiện pháp luật Việt Nam. Cơ chế quản lý hiện hành không đặt ra một quyền kinh doanh tuyệt đối, mà gắn quyền đó với điều kiện tiếp cận thị trường, giấy phép đầu tư và các giấy phép con trong trường hợp ngành nghề có điều kiện. Cách tiếp cận này bảo đảm cân bằng giữa tự do đầu tư và yêu cầu quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực nhạy cảm.

Cá nhân nước ngoài có thể tham gia kinh doanh bằng những hình thức nào

Cá nhân nước ngoài có thể tham gia hoạt động kinh doanh tại Việt Nam với tư cách nhà đầu tư nước ngoài để thành lập doanh nghiệp, góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp hoặc đầu tư theo hình thức hợp đồng hợp tác kinh doanh. Theo Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư nước ngoài được thực hiện các hoạt động đầu tư theo những hình thức luật định, trong đó thành lập tổ chức kinh tế là một phương thức phổ biến. Khi đầu tư theo mô hình này, cá nhân nước ngoài phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường và điều kiện tương ứng của ngành, nghề kinh doanh.

Trên thực tế, đối với các ngành nghề không thuộc danh mục hạn chế tiếp cận thị trường, cá nhân nước ngoài được áp dụng điều kiện như nhà đầu tư trong nước, trừ khi pháp luật chuyên ngành có quy định khác. Ngược lại, với ngành, nghề có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài, việc thành lập và vận hành doanh nghiệp phải tuân thủ giới hạn về tỷ lệ sở hữu, hình thức đầu tư, phạm vi hoạt động hoặc đối tác Việt Nam theo quy định chuyên ngành và cam kết quốc tế liên quan. Cách phân loại này là tiêu chí quan trọng khi thẩm định tính khả thi của dự án đầu tư.

Giới hạn đối với hộ kinh doanh

Cá nhân nước ngoài không được đăng ký hộ kinh doanh tại Việt Nam. Theo Điều 80 Nghị định 01/2021/NĐ-CP, chủ thể được quyền đăng ký hộ kinh doanh là cá nhân là công dân Việt Nam hoặc thành viên hộ gia đình là công dân Việt Nam đáp ứng điều kiện luật định. Do đó, hình thức hộ kinh doanh không phải là phương thức pháp lý phù hợp để cá nhân mang quốc tịch nước ngoài trực tiếp đứng tên kinh doanh.

Giới hạn này có ý nghĩa đặc biệt trong thực tiễn vì nhiều hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ thường gắn với hộ kinh doanh. Đối với người nước ngoài, nếu muốn kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam, cần chuyển sang các cấu trúc pháp lý khác như doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc hợp đồng hợp tác kinh doanh. Việc lựa chọn đúng mô hình ngay từ đầu giúp tránh rủi ro về đăng ký kinh doanh, thuế, lao động và xử phạt hành chính.

Tổ chức nước ngoài kinh doanh tại Việt Nam: các mô hình hiện diện phổ biến

Tổ chức nước ngoài khi muốn mở rộng hoạt động tại Việt Nam thường lựa chọn một trong ba mô hình chính: văn phòng đại diện, chi nhánh hoặc thành lập doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Theo pháp luật thương mại và đầu tư, đây là các hình thức hiện diện hợp pháp của thương nhân nước ngoài trên thị trường Việt Nam. Mỗi mô hình có chức năng, phạm vi hoạt động và mức độ độc lập pháp lý khác nhau.

Văn phòng đại diện chủ yếu thực hiện chức năng liên lạc, nghiên cứu thị trường, xúc tiến thương mại và hỗ trợ hoạt động của thương nhân mẹ, không trực tiếp sinh lợi từ hoạt động mua bán hàng hóa hay cung ứng dịch vụ. Chi nhánh có phạm vi hoạt động rộng hơn, có thể thực hiện một số hoặc toàn bộ chức năng của thương nhân nước ngoài theo giấy phép và quy định chuyên ngành. Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài là cấu trúc độc lập hơn, được thành lập và hoạt động như một pháp nhân tại Việt Nam theo Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư.

Điều kiện tiếp cận thị trường và thủ tục đầu tư

Điều kiện tiếp cận thị trường là cơ chế trung tâm đối với nhà đầu tư nước ngoài khi đầu tư vào Việt Nam. Cá nhân nước ngoài và tổ chức nước ngoài phải đối chiếu ngành, nghề dự kiến đầu tư với danh mục ngành, nghề hạn chế tiếp cận thị trường và các điều kiện áp dụng cho nhà đầu tư nước ngoài. Đây là bước đánh giá bắt buộc trước khi thực hiện thủ tục đầu tư và đăng ký doanh nghiệp.

Thông thường, dự án đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài phải thực hiện thủ tục xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước, sau đó mới tiến hành đăng ký doanh nghiệp nếu dự án gắn với việc thành lập tổ chức kinh tế. Trường hợp kinh doanh ngành, nghề có điều kiện, nhà đầu tư còn phải xin giấy phép kinh doanh hoặc giấy phép chuyên ngành trước khi triển khai hoạt động thực tế. Trình tự này phản ánh nguyên tắc quản lý theo cấp độ: chấp thuận chủ trương, chấp thuận đầu tư, đăng ký đầu tư, đăng ký doanh nghiệp và giấy phép con, tùy từng dự án cụ thể.

Hồ sơ và yêu cầu pháp lý cơ bản

Hồ sơ đầu tư thường bao gồm đề xuất dự án, tài liệu chứng minh tư cách pháp lý của nhà đầu tư, tài liệu chứng minh năng lực tài chính và hợp đồng thuê địa điểm hoặc tài liệu tương đương về trụ sở, địa điểm thực hiện dự án. Đối với tổ chức nước ngoài, giấy tờ pháp lý phải được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch sang tiếng Việt theo quy định, trừ trường hợp được miễn theo điều ước quốc tế hoặc quy định pháp luật chuyên ngành. Việc chuẩn bị hồ sơ đầy đủ có ý nghĩa quyết định đối với tính hợp lệ của thủ tục.

Trong giai đoạn vận hành, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài còn phải đáp ứng các nghĩa vụ về kế toán, thuế, lao động, bảo hiểm và báo cáo đầu tư. Với một số lĩnh vực đặc thù như phân phối, giáo dục, y tế, logistics, thương mại điện tử hoặc dịch vụ tài chính, yêu cầu tuân thủ còn chặt chẽ hơn do chịu sự điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành. Do đó, việc thành lập doanh nghiệp chỉ là bước khởi đầu của quá trình tuân thủ pháp lý dài hạn.

Chế độ thuế và nghĩa vụ tuân thủ khi phát sinh thu nhập tại Việt Nam

Khi kinh doanh hoặc phát sinh thu nhập tại Việt Nam, cá nhân nước ngoài và tổ chức nước ngoài có thể phát sinh nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật thuế Việt Nam. Trường hợp nhà thầu nước ngoài, nhà thầu phụ nước ngoài hoặc cá nhân nước ngoài kinh doanh tại Việt Nam, nghĩa vụ thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân hoặc thuế thu nhập doanh nghiệp được xác định theo tính chất giao dịch và quy định áp dụng tương ứng. Quy định này nhằm bảo đảm thu đúng, thu đủ đối với hoạt động tạo ra thu nhập trên lãnh thổ Việt Nam.

Đối với tổ chức nước ngoài có hiện diện thương mại tại Việt Nam, nghĩa vụ thuế còn phụ thuộc vào mô hình hoạt động, mức độ hiện diện, nguồn thu và bản chất dịch vụ hoặc hàng hóa cung cấp. Trong nhiều trường hợp, cơ quan thuế xem xét cả trách nhiệm kê khai, khấu trừ và nộp thay của đối tác Việt Nam khi chi trả cho nhà thầu nước ngoài. Vì vậy, hợp đồng thương mại với chủ thể nước ngoài cần được thiết kế đồng bộ giữa điều khoản kinh doanh và điều khoản thuế.

Ý nghĩa thực tiễn của việc lựa chọn đúng mô hình kinh doanh

Việc xác định đúng địa vị pháp lý của cá nhân nước ngoài và tổ chức nước ngoài có ý nghĩa quyết định đối với hiệu lực giao dịch và khả năng tuân thủ pháp luật. Nếu lựa chọn sai mô hình, chủ thể có thể đối mặt với rủi ro bị từ chối đăng ký, không được cấp giấy phép, hoặc bị xử phạt do hoạt động kinh doanh không đúng hình thức được phép. Trong thực tiễn, sai sót thường phát sinh ở khâu chọn hộ kinh doanh, chọn ngành nghề, xác định tỷ lệ sở hữu hoặc bỏ qua điều kiện chuyên ngành.

Do đó, khi nhà đầu tư nước ngoài tham gia thị trường Việt Nam, việc rà soát trước các yếu tố pháp lý gồm tư cách chủ thể, ngành nghề, giới hạn tiếp cận thị trường, nghĩa vụ đầu tư và nghĩa vụ thuế là yêu cầu bắt buộc. Cách tiếp cận theo quy trình này không chỉ giúp bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động kinh doanh mà còn hỗ trợ thiết kế cấu trúc đầu tư ổn định, phù hợp chiến lược dài hạn của nhà đầu tư.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đầu tư 2020.
• Luật Doanh nghiệp 2020.
• Nghị định 01/2021/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp.
• Thông tư 103/2014/TT-BTC hướng dẫn nghĩa vụ thuế của nhà thầu nước ngoài.
• Luật Quản lý ngoại thương 2017.
• Nghị định 07/2016/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Thương mại về văn phòng đại diện, chi nhánh của thương nhân nước ngoài tại Việt Nam.