Bị mạo danh vay tiền bằng thông tin cá nhân: cách kiểm tra và khiếu nại khoản nợ

Bản chất pháp lý của khoản vay lập bằng thông tin cá nhân của người khác

Khoản nợ chỉ phát sinh khi có hợp đồng vay tài sản hợp pháp giữa bên cho vay và bên vay. Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay và khi đến hạn bên vay phải hoàn trả tài sản cùng loại, đúng số lượng, chất lượng; chỉ trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.

Về nghĩa vụ trả nợ, Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 xác định bên vay tài sản là tiền phải trả đủ tiền khi đến hạn, còn trường hợp vay có lãi hoặc không có lãi thì cách tính lãi chậm trả cũng được luật quy định cụ thể. Do đó, nếu người khác dùng thông tin cá nhân để đứng tên khoản vay mà không có sự giao kết, ký kết, xác nhận hoặc ủy quyền hợp lệ, thì không thể mặc nhiên suy ra người bị mạo danh là bên vay có nghĩa vụ trả nợ.

Giá trị pháp lý của giao dịch còn phải đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự. Theo điểm a khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, chủ thể tham gia giao dịch phải có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập. Nếu hợp đồng, đơn đề nghị vay, xác nhận khoản vay, dữ liệu định danh điện tử hoặc chữ ký điện tử bị giả mạo, giao dịch đó không làm phát sinh nghĩa vụ hợp pháp đối với người bị mạo danh.

Cách kiểm tra khoản nợ đã bị đứng tên

Bước đầu tiên là yêu cầu tổ chức cho vay cung cấp toàn bộ hồ sơ khoản vay. Cần đề nghị bằng văn bản hoặc email để lấy bản sao hợp đồng vay, đơn đề nghị vay, hồ sơ định danh, ảnh chụp giấy tờ, bản ghi cuộc gọi xác nhận, lịch sử giải ngân, số tài khoản nhận tiền, chứng từ thu nợ và toàn bộ tài liệu chứng minh việc xác lập giao dịch.

Tiếp theo, cần đối chiếu thông tin trong hồ sơ với dữ liệu nhận dạng thực tế của mình. Cần kiểm tra họ tên, số định danh cá nhân, địa chỉ, số điện thoại, email, hình ảnh chân dung, địa điểm ký kết, phương thức xác thực, tài khoản nhận tiền và người thụ hưởng cuối cùng. Nếu dòng tiền không đi vào tài khoản của người bị mạo danh, đó là dấu hiệu quan trọng cho thấy khoản vay không thuộc về người mang thông tin bị sử dụng trái phép.

Trường hợp tổ chức cho vay là đơn vị tín dụng, công ty tài chính hoặc nền tảng cho vay có ký hợp đồng điện tử, cần yêu cầu họ xuất trình dữ liệu log, thời điểm đăng nhập, IP, OTP, mã xác thực và thông tin thiết bị. Những dữ liệu này giúp xác định chủ thể đã thực hiện thao tác vay, đồng thời là căn cứ phản bác việc ràng buộc trách nhiệm trả nợ đối với người không tham gia giao kết. Việc kiểm tra phải thực hiện ngay khi phát hiện dấu hiệu đòi nợ bất thường để tránh phát sinh lãi, phí và ghi nhận lịch sử tín dụng bất lợi.

Thu thập chứng cứ để chứng minh mình không phải là người vay

Chứng cứ cần được lưu giữ theo trình tự rõ ràng và có thể kiểm tra lại. Nên chụp màn hình tin nhắn, email, cuộc gọi, thông báo đòi nợ, hình ảnh đăng tải công khai, nội dung bêu xấu hoặc các tài liệu thể hiện việc bên cho vay đang yêu cầu mình trả nợ. Đồng thời, cần lưu lại bản gốc các tệp điện tử, sao lưu dữ liệu, ghi nhận thời gian phát sinh và thông tin người liên hệ.

Người bị mạo danh cũng nên chuẩn bị tài liệu nhân thân và bằng chứng ngoại phạm. Những tài liệu như giấy tờ tùy thân hiện có, thông tin cư trú, lịch làm việc, vé tàu xe, xác nhận công tác, bảng chấm công, dữ liệu định vị hoặc các hồ sơ cho thấy mình không tham gia việc ký vay đều có giá trị đối chiếu. Nếu có thời điểm bị mất căn cước, lộ số định danh, lộ số điện thoại hoặc bị truy cập trái phép vào tài khoản, cần ghi rõ mốc thời gian đó để làm rõ nguồn gốc rủi ro.

Trong trường hợp phát hiện việc thu thập, sử dụng hoặc tiết lộ dữ liệu cá nhân trái phép, có thể viện dẫn quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP và các quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện, yêu cầu bồi thường theo quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc bảo quản chứng cứ phải nhất quán, vì đây là nền tảng để phản bác nghĩa vụ trả nợ và yêu cầu gỡ bỏ thông tin sai lệch.

Trình tự khiếu nại khoản nợ và yêu cầu đính chính

Trước hết, cần gửi văn bản khiếu nại đến chính tổ chức cho vay hoặc đơn vị thu hồi nợ. Văn bản phải nêu rõ mình không giao kết khoản vay, yêu cầu cung cấp hồ sơ gốc, chấm dứt đòi nợ đối với người bị mạo danh, đính chính dữ liệu, hủy trạng thái nợ sai và không tiếp tục báo cáo xấu lên hệ thống thông tin tín dụng nếu không có căn cứ hợp pháp.

Nếu tổ chức cho vay không hợp tác hoặc tiếp tục thu hồi nợ bằng cách gọi điện, nhắn tin, gây sức ép, xúc phạm, đe dọa hay công khai thông tin cá nhân, cần gửi khiếu nại tiếp lên cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền trong lĩnh vực bảo vệ người tiêu dùng, an ninh mạng, dữ liệu cá nhân hoặc tín dụng tùy tính chất vụ việc. Khi nộp đơn, cần đính kèm toàn bộ chứng cứ đã thu thập, yêu cầu xử lý hành vi vi phạm, ngăn chặn tiếp tục xâm hại và buộc cải chính thông tin.

Trong thực tiễn, người bị mạo danh nên yêu cầu lập biên nhận tiếp nhận khiếu nại, số văn bản, ngày nhận và thời hạn trả lời. Nếu khoản nợ đã được ghi nhận sai trong hồ sơ tín dụng, cần yêu cầu đính chính bằng văn bản ngay từ giai đoạn đầu để tránh ảnh hưởng đến giao dịch dân sự, vay vốn, mở thẻ, mua trả góp hoặc giao kết hợp đồng khác. Cơ sở để bác bỏ trách nhiệm thanh toán là việc không có sự thỏa thuận vay hợp pháp theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015 và không có nghĩa vụ trả nợ theo Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015.

Khi nào cần báo cơ quan công an hoặc khởi kiện

Nếu xuất hiện dấu hiệu giả mạo giấy tờ, chiếm đoạt danh tính, làm giả chữ ký, lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc cưỡng ép đòi nợ, cần gửi đơn tố giác đến cơ quan công an. Hành vi dùng thông tin cá nhân của người khác để vay tiền có thể đi kèm dấu hiệu xâm phạm dữ liệu cá nhân, sử dụng tài liệu giả và các hành vi vi phạm khác, nên không chỉ giải quyết bằng khiếu nại hành chính hay dân sự.

Nếu tổ chức cho vay vẫn khẳng định người bị mạo danh là bên vay và phát sinh tranh chấp về nghĩa vụ trả nợ, người đó có quyền yêu cầu Tòa án tuyên giao dịch vô hiệu hoặc xác định không tồn tại nghĩa vụ trả nợ đối với mình. Khi khởi kiện, trọng tâm là chứng minh sự vắng mặt của ý chí giao kết, sự giả mạo trong hồ sơ vay và việc không nhận tiền, không sử dụng khoản vay, không ủy quyền cho người khác thực hiện giao dịch.

Trong quá trình xử lý, cần giữ nguyên nguyên tắc không tự nhận nợ, không ký xác nhận khoản vay chưa được kiểm chứng và không thanh toán theo yêu cầu miệng để “giải quyết nhanh”. Một khi đã ký xác nhận không đúng sự thật, vị thế chứng minh sẽ bất lợi hơn trong tranh chấp về sau. Vì vậy, mọi phản hồi cần thực hiện bằng văn bản, có lưu vết và bám sát chứng cứ.

Phòng ngừa tái diễn và bảo vệ dữ liệu cá nhân

Người dân cần chủ động giảm nguy cơ bị lợi dụng thông tin bằng cách bảo vệ căn cước, số định danh cá nhân, số điện thoại, hình ảnh khuôn mặt và mã xác thực. Không gửi ảnh giấy tờ tùy thân cho bên thứ ba nếu không thật sự cần thiết, không cung cấp mã OTP, không để lộ ảnh chụp hai mặt giấy tờ, và kiểm tra kỹ trước khi chụp, gửi hoặc lưu trữ hồ sơ định danh trên thiết bị cá nhân.

Nếu đã từng bị lộ thông tin, cần rà soát tất cả tài khoản ngân hàng, ví điện tử, ứng dụng vay, thư điện tử và số điện thoại liên kết. Nên thay mật khẩu, bật xác thực đa lớp, yêu cầu khóa các phiên đăng nhập lạ và thông báo bằng văn bản cho đơn vị quản lý dịch vụ về rủi ro bị mạo danh. Việc phản ứng sớm giúp giảm nguy cơ phát sinh thêm giao dịch đứng tên trái phép.

Từ góc độ pháp lý, cơ chế bảo vệ hiệu quả nhất là kết hợp ba hướng: bác bỏ nghĩa vụ dân sự không có căn cứ, yêu cầu đính chính dữ liệu sai, và xử lý hành vi vi phạm qua khiếu nại hoặc tố giác. Cách tiếp cận này phù hợp với bản chất của hợp đồng vay tài sản, đồng thời tương thích với quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp khi quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm hại.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, số 91/2015/QH13.
• Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
• Luật Căn cước 2023, số 26/2023/QH15.
• Các quy định hiện hành về khiếu nại, tố cáo và khởi kiện trong pháp luật Việt Nam.
• Các quy định hiện hành về bảo vệ người tiêu dùng và xử lý hành vi đòi nợ trái pháp luật.