Bị mời làm việc vì nghi liên quan vụ án: có quyền mời luật sư ngay không?

Bị mời lên làm việc vì nghi liên quan vụ án: có được mời luật sư ngay không?

Câu trả lời là có, nhưng còn phụ thuộc vào tư cách pháp lý của người được mời làm việc. Nếu người đó đang ở vị trí người bị tố giác hoặc người bị kiến nghị khởi tố, thì họ có quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình theo điểm e khoản 1 Điều 57 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong trường hợp này có thể là luật sư theo khoản 1 và điểm a khoản 2 Điều 58 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Nếu người được mời đã bị xác định là người bị giữ, người bị bắt hoặc người bị tạm giữ, quyền có luật sư được ghi nhận rõ hơn và luật sư có thể tham gia từ rất sớm theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Nếu đã chuyển sang tư cách bị can hoặc bị cáo, họ có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa theo điểm e khoản 2 Điều 61 và điểm e khoản 2 Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Vì vậy, việc “được mời lên làm việc” không làm mất quyền mời luật sư; điều quan trọng là xác định đúng tư cách tố tụng đang áp dụng.

Phân biệt các tư cách tố tụng để xác định đúng quyền mời luật sư

1. Người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố

Đây là nhóm thường gặp nhất trong giai đoạn đầu của vụ việc. Theo điểm e khoản 1 Điều 57 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, họ có quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình. Theo khoản 1 và điểm a khoản 2 Điều 58 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp có thể là luật sư.

Trong thực tiễn, điều này có nghĩa là ngay khi nhận giấy mời hoặc giấy triệu tập để làm việc về dấu hiệu liên quan vụ án, người được mời có quyền chủ động liên hệ luật sư để được tham gia bảo vệ quyền lợi. Việc cơ quan tiến hành tố tụng chưa khởi tố bị can không đồng nghĩa với việc không được có luật sư. Ở giai đoạn này, luật sư thường hỗ trợ rà soát nội dung làm việc, định hướng trình bày, kiểm tra tính hợp pháp của việc lấy lời khai và hạn chế rủi ro pháp lý.

2. Người bị giữ, người bị bắt, người bị tạm giữ

Khi đã phát sinh biện pháp ngăn chặn hoặc hạn chế tự do thân thể, quyền có người bào chữa mang ý nghĩa trực tiếp hơn. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 xác lập cơ chế để người bào chữa tham gia tố tụng từ rất sớm trong giai đoạn này, bảo đảm người bị giữ, người bị bắt, người bị tạm giữ không phải tự đối diện toàn bộ quá trình làm việc một mình. Đây là nhóm mà việc mời luật sư cần được thực hiện ngay, không nên chờ đến khi hồ sơ chuyển sang giai đoạn muộn hơn.

Trong các trường hợp này, luật sư không chỉ hỗ trợ về nội dung khai báo mà còn kiểm tra thủ tục bắt, giữ, tạm giữ, thời hạn áp dụng biện pháp, điều kiện gặp người bị giữ, người bị bắt, người bị tạm giữ, và các giới hạn pháp luật đặt ra cho cơ quan tiến hành tố tụng. Đây là cơ chế quan trọng để phòng ngừa vi phạm tố tụng và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự.

3. Bị can, bị cáo

Khi đã bị khởi tố với tư cách bị can, hoặc đã bị đưa ra xét xử với tư cách bị cáo, quyền bào chữa trở thành quyền tố tụng trung tâm. Theo điểm e khoản 2 Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị can có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Theo điểm e khoản 2 Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị cáo cũng có quyền tương tự. Ở giai đoạn này, việc có luật sư đi cùng không còn là lựa chọn thuần túy về chiến lược, mà là công cụ cần thiết để bảo vệ quyền lợi trước các hoạt động hỏi cung, đối chất, thực nghiệm điều tra và tranh tụng tại phiên tòa.

Quyền mời luật sư ngay sau khi nhận giấy mời hoặc giấy triệu tập

Ngay khi nhận giấy mời làm việc, người dân nên kiểm tra kỹ tư cách được ghi trong văn bản: người làm chứng, người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, bị hại, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan hay đối tượng khác. Cách ghi nhận này quyết định phạm vi quyền tố tụng và mức độ tham gia của luật sư. Nếu nội dung giấy mời liên quan đến vụ án hình sự, việc liên hệ luật sư ngay từ đầu là hành động phù hợp với quyền tự bảo vệ và quyền nhờ người bảo vệ quyền lợi hợp pháp theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Luật sư có thể tư vấn trước buổi làm việc, tham gia cùng thân chủ khi pháp luật cho phép, và hỗ trợ rà soát biên bản sau khi làm việc xong. Người được mời cũng có quyền yêu cầu ghi rõ nội dung làm việc, yêu cầu đọc lại biên bản trước khi ký và không ký vào nội dung không đúng sự thật. Đây là những bước thực tế nhằm tránh việc lời khai bị hiểu sai hoặc bị ghi nhận theo hướng bất lợi.

Những việc cần làm khi được mời lên làm việc vì nghi liên quan vụ án

Trước hết, cần xác định rõ cơ quan nào mời, ai ký giấy mời, nội dung làm việc là gì và tư cách tham gia tố tụng được xác định ra sao. Nếu giấy mời không ghi rõ, nên yêu cầu giải thích cụ thể trước khi đến làm việc. Việc chuẩn bị này giúp tránh nhầm lẫn giữa giấy mời hành chính thông thường và hoạt động tố tụng hình sự có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi.

Thứ hai, nên thông báo cho luật sư càng sớm càng tốt, gửi cho luật sư bản chụp giấy mời, các tài liệu liên quan và tóm tắt diễn biến sự việc. Luật sư sẽ đánh giá nên đi cùng hay tư vấn từ xa, đồng thời hướng dẫn cách trả lời phù hợp với phạm vi thông tin đã biết. Trong những vụ việc có nguy cơ bị xem xét trách nhiệm hình sự, việc chuẩn bị trước thường quan trọng hơn phản ứng sau khi đã ký biên bản.

Thứ ba, trong quá trình làm việc, cần giữ thái độ hợp tác nhưng thận trọng. Chỉ trình bày đúng sự việc mình biết rõ, không suy diễn, không tự nhận trách nhiệm thay cho người khác và không ký nếu biên bản phản ánh sai nội dung đã khai. Nếu phát hiện dấu hiệu ép buộc, mớm cung, ghi lời khai không đúng hoặc từ chối quyền có luật sư trong trường hợp pháp luật cho phép, cần ghi ý kiến ngay vào biên bản và thực hiện quyền khiếu nại theo quy định.

Ý nghĩa pháp lý của việc có luật sư ngay từ giai đoạn đầu

Trong tố tụng hình sự, giai đoạn đầu thường là thời điểm nhạy cảm nhất vì thông tin còn rời rạc nhưng hậu quả pháp lý lại có thể rất lớn. Luật sư giúp người bị mời làm việc hiểu đúng tư cách pháp lý của mình, tránh nhầm lẫn giữa người bị tố giác và bị can, giữa người làm chứng và người có dấu hiệu bị xem xét trách nhiệm hình sự. Việc tham gia sớm còn giúp định hình hướng xử lý, giảm nguy cơ phát sinh lời khai bất lợi hoặc thủ tục không đúng luật.

Về phương diện bảo vệ quyền con người, quyền được nhờ luật sư là một bảo đảm tố tụng cơ bản, không phụ thuộc vào việc vụ án đã đi xa đến đâu. Khi quyền này được thực hiện đúng lúc, quá trình làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng trở nên minh bạch hơn, cân bằng hơn và phù hợp hơn với nguyên tắc suy đoán vô tội cũng như quyền bào chữa trong tố tụng hình sự.

Kết luận

Người bị mời lên làm việc vì nghi liên quan vụ án có quyền mời luật sư ngay nếu thuộc trường hợp pháp luật cho phép theo tư cách tố tụng cụ thể. Với người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, quyền nhờ luật sư được ghi nhận tại điểm e khoản 1 Điều 57 và khoản 1, điểm a khoản 2 Điều 58 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Với bị can, bị cáo, quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa được ghi nhận tại điểm e khoản 2 Điều 61 và điểm e khoản 2 Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Vì vậy, cách xử lý an toàn nhất là xác định ngay tư cách pháp lý, liên hệ luật sư trước buổi làm việc và chỉ tham gia khi đã nắm rõ quyền, nghĩa vụ, cũng như phạm vi nội dung cần trình bày. Đây là cách bảo vệ hợp pháp, chủ động và phù hợp với pháp luật hiện hành.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015
• Luật Luật sư 2006, sửa đổi, bổ sung năm 2012
• Văn bản hướng dẫn và giải thích pháp luật về quyền bào chữa trong tố tụng hình sự
• Thực tiễn áp dụng quy định về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong giai đoạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm
• Thực tiễn tố tụng hình sự về quyền của người bị giữ, bị bắt, bị tạm giữ, bị can và bị cáo