Bị mạo danh mở tài khoản ngân hàng, vay tiền hoặc nhận tiền lừa đảo: cách xử lý

Bản chất pháp lý của hành vi mạo danh

Hành vi mạo danh để mở tài khoản ngân hàng, đứng tên vay tiền hoặc sử dụng thông tin cá nhân để nhận tiền lừa đảo xâm phạm đồng thời quyền nhân thân, quyền tài sản và trật tự an toàn trong giao dịch dân sự. Khi thông tin định danh bị sử dụng trái phép, giao dịch phát sinh từ sự giả mạo đó không thể mặc nhiên ràng buộc trách nhiệm của người bị mạo danh nếu họ không tự mình xác lập, thực hiện hoặc chấp nhận giao dịch. Về nguyên tắc, giao dịch dân sự được xác lập do giả tạo nhằm che giấu một giao dịch khác thì giao dịch giả tạo vô hiệu theo Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015; giao dịch do bị lừa dối thì có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015; giao dịch không đáp ứng điều kiện có hiệu lực thì vô hiệu theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015.

Trong thực tiễn, người bị mạo danh thường rơi vào một trong ba tình huống: bị lập tài khoản ngân hàng trái phép; bị ký hoặc đứng tên khoản vay, hợp đồng tín dụng, hợp đồng bảo đảm; hoặc bị lợi dụng số tài khoản, ví điện tử, dữ liệu định danh để nhận và luân chuyển tiền lừa đảo. Mỗi tình huống kéo theo hệ quả pháp lý khác nhau, nhưng điểm chung là phải nhanh chóng ghi nhận chứng cứ và phản đối ngay khi phát hiện. Việc chậm trễ phản ứng thường làm phát sinh thêm giao dịch, lãi, phí, nhắc nợ và các biện pháp thu hồi nợ từ tổ chức tín dụng.

Phải làm gì ngay khi phát hiện bị mạo danh

Việc đầu tiên là lập tức thu thập và bảo toàn chứng cứ. Cần lưu lại ảnh chụp màn hình, tin nhắn, email, lịch sử cuộc gọi, thông báo mở tài khoản, sao kê, hợp đồng, giấy tờ vay, giấy nhận tiền, thông tin người liên hệ, địa chỉ giao nhận hồ sơ và mọi dữ liệu thể hiện việc mình không trực tiếp tham gia giao dịch. Nếu phát hiện tài khoản bị mở trái phép hoặc có giao dịch bất thường, cần yêu cầu ngân hàng phong tỏa, tạm dừng giao dịch và ghi nhận bằng văn bản tình trạng tranh chấp.

Tiếp theo là gửi ngay văn bản đến ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng để khiếu nại việc giả mạo, yêu cầu rà soát hồ sơ mở tài khoản, hồ sơ vay, nhật ký định danh điện tử, dấu vết sinh trắc học, camera giao dịch, số điện thoại đăng ký và tài liệu nhận biết khách hàng. Nếu giao dịch phát sinh tại chi nhánh hoặc phòng giao dịch, cần yêu cầu lưu giữ dữ liệu camera, phiếu giao dịch và hồ sơ định danh vì đây là nguồn chứng cứ quan trọng. Đồng thời, nên thông báo cho các nền tảng thanh toán liên quan để khóa kênh nhận tiền, tránh tiếp tục phát sinh hậu quả.

Song song với việc làm việc với ngân hàng, cần làm đơn tố giác tội phạm hoặc trình báo vụ việc đến cơ quan công an nơi xảy ra hành vi, nơi cư trú, hoặc nơi phát sinh hậu quả. Nội dung đơn nên nêu rõ thời điểm phát hiện, phương thức mạo danh, thiệt hại đã phát sinh, danh sách tài khoản nghi vấn và yêu cầu xác minh người thực hiện hành vi. Trong trường hợp có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản, giả mạo giấy tờ, sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để chiếm đoạt tài sản hoặc mua bán thông tin tài khoản, cơ quan điều tra sẽ có căn cứ để khởi động xác minh theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017.

Cơ sở pháp lý để yêu cầu hủy bỏ nghĩa vụ và bác trách nhiệm

Người bị mạo danh không phải tự động chịu trách nhiệm về khoản vay, khoản nợ hay nghĩa vụ thanh toán nếu chứng minh được mình không xác lập giao dịch. Theo điểm a khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự phải do chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp xác lập; nếu không có ý chí thật sự của người mang tên trên hợp đồng thì điều kiện hiệu lực không được đáp ứng. Khi giao dịch được tạo lập bằng chữ ký giả, thông tin giả hoặc việc chiếm đoạt dữ liệu định danh, người bị mạo danh có quyền yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu và loại trừ nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch đó.

Trường hợp hợp đồng vay, hợp đồng mở tài khoản hoặc giấy nhận tiền được lập dưới hình thức giả tạo để che giấu chủ thể thực sự, Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015 là căn cứ pháp lý quan trọng. Nếu người có thông tin bị sử dụng chứng minh được mình bị lừa dối, bị giả mạo giấy tờ, bị chiếm đoạt danh tính hoặc không hề đến giao dịch, Tòa án có cơ sở xem xét vô hiệu và buộc các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận theo hậu quả của giao dịch vô hiệu. Trong lĩnh vực tín dụng, tổ chức cho vay vẫn phải chứng minh quy trình thẩm định, nhận diện khách hàng và tính xác thực của hồ sơ.

Nếu bên mạo danh sử dụng giấy tờ tùy thân, dữ liệu sinh trắc học, hình ảnh chân dung hoặc tài khoản số để thực hiện thủ tục trái phép, hành vi này còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc xử lý hình sự theo quy định chuyên ngành và theo Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017. Từ năm 2026, quy định xử phạt trong lĩnh vực tài khoản thanh toán và tài khoản số tiếp tục được siết chặt, trong đó hành vi mở hoặc duy trì tài khoản mạo danh có thể bị áp dụng chế tài rất nghiêm khắc theo quy định hiện hành. Đây là cơ sở để yêu cầu ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và cơ quan có thẩm quyền rà soát trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Quy trình làm việc với ngân hàng và tổ chức tín dụng

1. Gửi đơn khiếu nại và yêu cầu tra soát

Đơn khiếu nại cần yêu cầu ngân hàng cung cấp bản sao hồ sơ mở tài khoản, hồ sơ định danh, hợp đồng tín dụng, biên bản nhận biết khách hàng, log giao dịch điện tử và chứng từ giải ngân. Nếu khoản vay đã được giải ngân vào tài khoản do kẻ mạo danh kiểm soát, cần yêu cầu ngân hàng xác định luồng tiền, thời điểm giải ngân, số tài khoản nhận tiền và dấu hiệu bất thường trong quy trình kiểm soát nội bộ. Mục tiêu là chứng minh người bị mạo danh không hưởng lợi từ khoản tiền đó và không có hành vi chấp nhận giao dịch.

2. Yêu cầu tạm dừng đòi nợ và thu hồi nợ

Khi đã có đơn trình báo và căn cứ về dấu hiệu giả mạo, cần đề nghị ngân hàng tạm dừng nhắc nợ, tạm dừng báo cáo nợ xấu và không chuyển hồ sơ sang đơn vị thu hồi nợ theo hướng bất lợi. Việc này đặc biệt quan trọng vì dữ liệu tín dụng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vay vốn, mở thẻ và giao dịch tài chính sau này. Nếu tổ chức tín dụng vẫn tiếp tục thu nợ dù có căn cứ rõ ràng về giả mạo, người bị xâm hại có quyền tiếp tục khiếu nại và khởi kiện yêu cầu xác định giao dịch vô hiệu.

3. Đề nghị xác nhận tình trạng tranh chấp

Cần yêu cầu ngân hàng cấp văn bản ghi nhận tài khoản, khoản vay hoặc giao dịch đang có tranh chấp về chủ thể. Văn bản này rất có giá trị khi làm việc với công an, Tòa án, trung tâm thông tin tín dụng và các bên thứ ba. Nó cũng giúp ngăn chặn việc hiểu nhầm rằng người bị mạo danh đã thừa nhận nghĩa vụ nợ.

Trình tự tố tụng và yêu cầu bảo vệ quyền lợi

Nếu vụ việc chưa được giải quyết bằng khiếu nại hành chính hoặc thỏa thuận với ngân hàng, người bị mạo danh có thể khởi kiện dân sự yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu, xác định mình không phải là bên vay hoặc chủ tài khoản hợp pháp, và buộc hủy bỏ các dữ liệu ghi nhận sai lệch. Trong vụ án, cần yêu cầu Tòa án trưng cầu giám định chữ ký, giọng nói, hình ảnh, dấu vết điện tử, đối chiếu sinh trắc học và thu thập hồ sơ tại ngân hàng, nhà mạng, nền tảng công nghệ liên quan. Đây là cách thức hiệu quả để chuyển trọng tâm từ tranh cãi miệng sang chứng cứ khách quan.

Nếu hành vi mạo danh đồng thời làm phát sinh thiệt hại vật chất hoặc tinh thần, người bị xâm hại có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, trên cơ sở chứng minh thiệt hại thực tế, quan hệ nhân quả và lỗi của người gây thiệt hại. Trong trường hợp có dấu hiệu tội phạm, việc giải quyết dân sự nên được phối hợp chặt chẽ với tố giác hình sự để truy tìm người thực hiện, phong tỏa tài khoản nhận tiền và thu hồi tài sản. Khi đã có kết luận điều tra, bản án hình sự hoặc quyết định xử lý vi phạm hành chính, việc khôi phục quyền lợi dân sự sẽ thuận lợi hơn.

Dấu hiệu cho thấy cần khẩn cấp xử lý

• Nhận thông báo mở tài khoản, phát sinh khoản vay hoặc nợ quá hạn mà mình không thực hiện.
• Phát hiện số điện thoại, email, địa chỉ hoặc căn cước công dân bị dùng để đăng ký dịch vụ tài chính trái phép.
• Bị ngân hàng, công ty tài chính hoặc đơn vị thu hồi nợ liên hệ liên tục dù không ký hợp đồng.
• Xuất hiện giao dịch nạp, rút, chuyển tiền bất thường vào tài khoản mang tên mình.
• Phát hiện người khác sử dụng hình ảnh, chữ ký hoặc dữ liệu sinh trắc học để xác thực giao dịch.

Phòng ngừa rủi ro tái diễn

Người dân cần thường xuyên kiểm tra thông tin tín dụng, số lượng tài khoản thanh toán và lịch sử giao dịch tại các tổ chức tài chính nơi mình từng sử dụng dịch vụ. Không giao căn cước công dân, ảnh chân dung, số điện thoại xác thực, mã OTP hoặc dữ liệu sinh trắc học cho người khác; không ký hộ, không chuyển tiếp hồ sơ mở tài khoản cho bên trung gian không rõ nguồn gốc. Việc cho mượn danh tính, cho thuê tài khoản hoặc đồng ý đứng tên hộ luôn tạo rủi ro pháp lý rất lớn và có thể dẫn tới trách nhiệm liên đới.

Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cần hành động ngay trong ngày, không chờ đến khi có thông báo đòi nợ chính thức. Càng để lâu, dòng tiền càng bị tán ra nhiều tầng, chứng cứ càng khó thu thập và khả năng khôi phục quyền lợi càng giảm. Trong các vụ việc phức tạp, việc nhờ luật sư hỗ trợ soạn đơn, làm việc với ngân hàng và tham gia tố tụng sẽ giúp chuẩn hóa yêu cầu pháp lý, tránh bỏ sót chứng cứ và tránh thừa nhận nghĩa vụ không thuộc về mình.

Kết luận

Bị mạo danh để mở tài khoản ngân hàng, vay tiền hoặc nhận tiền lừa đảo là tình huống đòi hỏi phản ứng pháp lý nhanh, đúng và có chứng cứ. Trọng tâm xử lý là khóa ngay hậu quả tài chính, lập tức tố giác hành vi, yêu cầu tra soát hồ sơ, và nếu cần thì khởi kiện để tuyên giao dịch vô hiệu theo Bộ luật Dân sự 2015. Khi thực hiện đúng trình tự, người bị mạo danh có cơ sở pháp lý vững chắc để bác bỏ nghĩa vụ trái pháp luật, bảo vệ uy tín và hạn chế tối đa thiệt hại phát sinh.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017.
• Luật Các tổ chức tín dụng 2024.
• Nghị định 52/2024/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt.
• Nghị định xử phạt vi phạm hành chính hiện hành trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng.
• Quy định hiện hành của ngân hàng và tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán về định danh, mở và sử dụng tài khoản.