Bị gọi nhập ngũ khi đang có vụ án, tranh chấp chưa giải quyết: xử lý thế nào?

Cơ sở pháp lý và nguyên tắc áp dụng

Việc tuyển chọn, gọi công dân nhập ngũ được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, được áp dụng trong hệ thống pháp luật hiện hành năm 2026. Theo khoản 1 Điều 41 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, công dân chỉ được tạm hoãn gọi nhập ngũ khi thuộc một trong các trường hợp luật định. Do đó, việc đang có vụ án dân sự, vụ án hình sự hoặc tranh chấp chưa giải quyết xong không tự động làm phát sinh quyền tạm hoãn nếu không rơi vào căn cứ cụ thể của luật.

Cùng với đó, thẩm quyền quyết định tạm hoãn, miễn gọi nhập ngũ được thực hiện theo quy định hiện hành của cơ quan có thẩm quyền cấp tỉnh trong khâu xét duyệt và ban hành quyết định. Sau ngày 01/07/2025, việc tổ chức ở địa phương thực hiện theo mô hình chính quyền hai cấp, nên các hồ sơ, xác nhận và quy trình hành chính liên quan được thực hiện qua cấp tỉnh và cấp xã/ phường/ đặc khu theo phân cấp hiện hành.

Đang có vụ án dân sự nhưng bị gọi nhập ngũ: có được tạm hoãn không?

Đối với vụ án dân sự, pháp luật không quy định đây là căn cứ đương nhiên để tạm hoãn gọi nhập ngũ. Nếu người được gọi chỉ đang là nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan hoặc đang có tranh chấp tài sản, hợp đồng, thừa kế, hôn nhân gia đình chưa giải quyết xong thì vẫn phải chấp hành lệnh gọi nhập ngũ, trừ khi đồng thời thuộc một trường hợp tạm hoãn khác theo khoản 1 Điều 41 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015.

Trong thực tiễn, người đang tham gia vụ án dân sự cần chủ động làm việc với Tòa án để được triệu tập, ủy quyền hoặc đề nghị giải quyết vắng mặt khi pháp luật tố tụng cho phép. Vụ án dân sự không làm chấm dứt nghĩa vụ quân sự và cũng không phải là lý do đương nhiên để hoãn thực hiện lệnh gọi nhập ngũ.

Đang bị điều tra, truy tố, xét xử hình sự thì xử lý ra sao?

Trường hợp đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự là căn cứ loại trừ rất rõ trong pháp luật nghĩa vụ quân sự. Theo điểm c khoản 1 Điều 41 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, công dân đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì thuộc diện không gọi nhập ngũ. Quy định này bao quát các giai đoạn tố tụng hình sự từ khi đã có căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đến khi có kết quả xử lý theo quy định của pháp luật hình sự.

Ngược lại, nếu chỉ là người có liên quan, người bị tố giác, người làm chứng hoặc đang bị triệu tập làm việc trong giai đoạn xác minh ban đầu mà chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự, thì không đương nhiên được coi là thuộc diện không gọi nhập ngũ. Khi đó, cơ quan quân sự vẫn xem xét theo tình trạng pháp lý thực tế tại thời điểm tuyển quân. Nếu đã có quyết định tạm giữ, tạm giam, áp dụng biện pháp ngăn chặn hoặc quyết định tố tụng thể hiện việc đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người đó phải xuất trình hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền để được ghi nhận và xử lý theo diện không gọi nhập ngũ.

Tranh chấp chưa giải quyết xong có phải là lý do chính đáng để không đi nghĩa vụ?

Tranh chấp chưa giải quyết là khái niệm rất rộng, bao gồm tranh chấp dân sự, đất đai, lao động, hôn nhân gia đình, thương mại và các quan hệ pháp luật khác. Pháp luật nghĩa vụ quân sự không đặt ra một quy tắc chung rằng cứ có tranh chấp là được hoãn nhập ngũ. Chỉ khi tranh chấp kéo theo một căn cứ cụ thể như đang là lao động duy nhất phải nuôi dưỡng thân nhân theo điểm b khoản 1 Điều 41 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, hoặc đang học tập trong thời gian được tạm hoãn theo luật, thì mới có cơ sở xem xét.

Vì vậy, người nhận lệnh gọi không nên chỉ nêu lý do “đang tranh chấp” mà cần xác định chính xác bản chất pháp lý của vụ việc. Nếu tranh chấp đang được giải quyết tại Tòa án, người liên quan vẫn phải ưu tiên chấp hành lệnh gọi nhập ngũ, đồng thời đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng bố trí thủ tục tố tụng phù hợp trong phạm vi pháp luật cho phép.

Nếu đang có bản án, quyết định chưa thi hành thì có ảnh hưởng đến nhập ngũ không?

Việc có bản án hoặc quyết định chưa thi hành cũng không tự động làm phát sinh quyền tạm hoãn gọi nhập ngũ. Pháp luật nghĩa vụ quân sự không coi tình trạng chưa thi hành án dân sự là căn cứ loại trừ nghĩa vụ nhập ngũ. Người đang phải thi hành nghĩa vụ về tiền, tài sản, giao tài sản, chấm dứt hành vi hoặc nghĩa vụ khác theo bản án dân sự vẫn phải chấp hành lệnh gọi nhập ngũ nếu không thuộc trường hợp tạm hoãn, miễn theo luật.

Trong trường hợp người phải thi hành án đang ở giai đoạn có quyết định cưỡng chế, kê biên hoặc biện pháp bảo đảm thi hành án, các quyết định đó vẫn được xử lý theo pháp luật thi hành án dân sự. Nghĩa vụ quân sự và nghĩa vụ thi hành án là hai nhóm nghĩa vụ pháp lý độc lập, cần thực hiện song song theo quy định tương ứng.

Người nhận lệnh gọi cần làm gì ngay khi đang có vụ việc pháp lý?

Thứ nhất, cần kiểm tra đúng tình trạng pháp lý của mình tại thời điểm nhận lệnh gọi: có phải đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay chỉ đang bị triệu tập, khiếu kiện, tranh chấp dân sự. Sự khác biệt này quyết định khả năng được loại trừ hoặc không. Thứ hai, cần chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh nếu có căn cứ tạm hoãn hoặc miễn theo luật, như giấy xác nhận của cơ quan có thẩm quyền, tài liệu tố tụng, giấy tờ hộ tịch, hồ sơ học tập hoặc hồ sơ sức khỏe.

Thứ ba, cần làm việc đúng thời hạn với Hội đồng nghĩa vụ quân sự và cơ quan quân sự địa phương để đề nghị xem xét hồ sơ. Việc tự ý không đến khám sức khỏe, không nhận lệnh hoặc bỏ trốn không làm chấm dứt nghĩa vụ mà còn có thể dẫn đến xử lý vi phạm hành chính hoặc trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ hành vi theo Điều 332 Bộ luật Hình sự 2015 về tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự.

Hướng xử lý theo từng tình huống cụ thể

1. Chỉ đang có tranh chấp dân sự

Vẫn phải chấp hành lệnh gọi nhập ngũ, trừ khi có căn cứ tạm hoãn khác theo luật. Đồng thời, tiếp tục tham gia tố tụng dân sự hoặc ủy quyền, xin xét xử vắng mặt khi đáp ứng điều kiện tố tụng.

2. Đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Thuộc trường hợp không gọi nhập ngũ theo điểm c khoản 1 Điều 41 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015. Cần nộp ngay tài liệu tố tụng chứng minh tình trạng đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự cho cơ quan có thẩm quyền.

3. Đang chấp hành nghĩa vụ thi hành án dân sự

Không phải căn cứ loại trừ nghĩa vụ nhập ngũ. Phải thực hiện đồng thời cả nghĩa vụ thi hành án và nghĩa vụ quân sự theo quyết định, thủ tục riêng của từng cơ quan.

4. Có quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn hoặc tạm giam

Người đang bị hạn chế tự do theo quyết định tố tụng hình sự không thể thực hiện việc nhập ngũ theo thủ tục thông thường. Cơ quan có thẩm quyền sẽ căn cứ hồ sơ vụ án để xử lý theo quy định pháp luật.

Giá trị thực tiễn của việc chuẩn bị hồ sơ và phản hồi đúng hạn

Mấu chốt của các tình huống nêu trên là chứng cứ pháp lý, không phải lời trình bày đơn lẻ. Người bị gọi nhập ngũ cần xuất trình văn bản tố tụng, giấy xác nhận, quyết định của cơ quan có thẩm quyền hoặc hồ sơ nhân thân liên quan để chứng minh mình thuộc diện tạm hoãn hay không gọi nhập ngũ. Nếu hồ sơ không đầy đủ, cơ quan tuyển quân sẽ đánh giá theo tình trạng thể hiện trên giấy tờ hiện có.

Việc phản hồi đúng hạn giúp tránh rủi ro bị xem là không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ. Trong mọi trường hợp, nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ hiến định của công dân nam đủ điều kiện, còn việc tạm hoãn hay miễn chỉ được áp dụng trong phạm vi luật định và phải được xác lập bằng thủ tục hợp lệ.

Tài liệu tham khảo

• Luật Nghĩa vụ quân sự 2015.
• Luật Dân quân tự vệ 2019.
• Bộ luật Hình sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến tuyển chọn, gọi công dân nhập ngũ và tổ chức chính quyền địa phương hiện hành năm 2026.