Khi nào được nhận lại điện thoại, máy tính hoặc tài sản bị giữ để điều tra

Khái quát về việc giữ điện thoại, máy tính hoặc tài sản để phục vụ điều tra

Trong thực tiễn tố tụng, điện thoại, máy tính xách tay, máy tính bảng, ổ cứng, tiền, giấy tờ hoặc tài sản khác thường bị thu giữ, tạm giữ để phục vụ xác minh hành vi phạm tội, truy nguyên dữ liệu điện tử, đối chiếu giao dịch hoặc bảo đảm việc giải quyết vụ án. Việc này không đồng nghĩa với việc cơ quan tiến hành tố tụng được toàn quyền giữ tài sản cho đến khi kết thúc toàn bộ vụ việc. Pháp luật đặt ra nguyên tắc rõ ràng: chỉ giữ trong phạm vi cần thiết và phải trả lại khi không còn căn cứ pháp luật để tiếp tục giữ.

Cần phân biệt giữa thu giữ, tạm giữ và tịch thu. Thu giữ, tạm giữ là biện pháp phục vụ xác minh, ngăn chặn việc tẩu tán, hủy hoại hoặc che giấu chứng cứ; còn tịch thu là biện pháp xử lý cuối cùng đối với tài sản thuộc trường hợp luật định. Vì vậy, người bị giữ tài sản cần xác định tài sản đó đang ở tình trạng nào để biết thời điểm đòi lại phù hợp.

Căn cứ để được nhận lại tài sản trong vụ án hình sự

Theo điểm a khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, cơ quan, người có thẩm quyền phải trả lại ngay tài sản đã thu giữ, tạm giữ nhưng không phải là vật chứng cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp tài sản đó. Quy định này áp dụng trực tiếp với điện thoại, máy tính hoặc tài sản khác nếu cơ quan tiến hành tố tụng xác định tài sản không liên quan đến hành vi phạm tội hoặc không cần thiết phải giữ để chứng minh vụ án. Khi đó, việc giữ kéo dài là không có cơ sở pháp lý.

Tiếp theo, theo điểm b khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, vật chứng cũng phải được trả lại ngay cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp nếu xét thấy không ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án và thi hành án. Đây là căn cứ quan trọng đối với thiết bị điện tử, vì nhiều trường hợp cơ quan điều tra chỉ cần sao lưu dữ liệu, trích xuất thông tin hoặc giám định một phần nội dung. Sau khi hoàn tất thao tác kỹ thuật cần thiết, nếu việc tiếp tục giữ máy không còn cần thiết, chủ tài sản có quyền được nhận lại.

Đối với vật chứng thuộc loại mau hỏng hoặc khó bảo quản, điểm c khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép xử lý theo hướng bán hoặc tiêu hủy theo luật định. Riêng điện thoại, máy tính thường không thuộc nhóm mau hỏng, nhưng phần dữ liệu số chứa trong đó có thể được sao lưu, niêm phong, lưu trữ thay cho việc giữ nguyên thiết bị. Điều này đặc biệt quan trọng vì giá trị sử dụng của máy có thể bị ảnh hưởng lớn nếu bị giữ quá lâu trong thời gian điều tra.

Khi nào điện thoại hoặc máy tính phải được trả lại ngay

Điện thoại, máy tính hoặc tài sản khác phải được trả lại ngay khi cơ quan có thẩm quyền xác định tài sản đó không phải vật chứng. Cũng phải trả lại ngay khi tài sản là vật chứng nhưng việc lưu giữ không còn ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án và thi hành án. Trong thực tiễn, thời điểm này có thể xuất hiện ngay trong giai đoạn điều tra, sau khi giám định xong, sau khi sao lưu dữ liệu xong, hoặc khi đã có đủ căn cứ chứng minh giá trị chứng cứ đã được bảo toàn bằng phương thức khác.

Nếu vụ án đã kết thúc nhưng tài sản vẫn không thuộc diện tịch thu, không bị sung công, không cần tiếp tục lưu giữ để thi hành án, thì người có thẩm quyền cũng phải hoàn trả. Việc tiếp tục giữ chỉ hợp pháp khi tài sản còn là chứng cứ, còn cần để thực hiện biện pháp tư pháp hoặc để bảo đảm thi hành án. Khi các mục đích đó chấm dứt, căn cứ giữ tài sản cũng chấm dứt theo.

Trường hợp tài sản bị giữ trong xử lý vi phạm hành chính

Không phải mọi trường hợp giữ điện thoại, máy tính hoặc tài sản khác đều xuất phát từ vụ án hình sự. Nhiều tình huống thuộc lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính, trong đó tang vật, phương tiện vi phạm có thể bị tạm giữ. Theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính và các quy định sửa đổi, nếu không ra quyết định tạm giữ thì phải trả lại ngay tang vật, phương tiện vi phạm hành chính, giấy phép, chứng chỉ hành nghề đã tạm giữ. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm ngăn việc giữ tài sản không có quyết định hợp pháp.

Trong trường hợp đã có quyết định tạm giữ, người có thẩm quyền chỉ được giữ trong thời hạn luật định và phải xử lý tiếp theo hướng ra quyết định xử phạt, trả lại hoặc chuyển sang biện pháp khác theo quy định. Khi không áp dụng hình thức tịch thu, hoặc khi xác định tài sản không cần tạm giữ nữa, việc hoàn trả phải được thực hiện. Vì vậy, nếu điện thoại hoặc máy tính chỉ là phương tiện chứa thông tin liên quan đến một hành vi hành chính, chủ tài sản vẫn có căn cứ yêu cầu trả lại khi đã hết nhu cầu xác minh.

Thủ tục thực tế để nhận lại tài sản

Người có tài sản nên yêu cầu cơ quan đang giữ tài sản cung cấp rõ căn cứ thu giữ, số biên bản, tình trạng niêm phong và tình trạng hiện tại của thiết bị. Yêu cầu này cần được thể hiện bằng văn bản, nêu rõ tài sản bị giữ không còn cần thiết cho việc điều tra, giám định hoặc xử lý vi phạm. Nếu là điện thoại, máy tính chứa dữ liệu cá nhân hoặc dữ liệu phục vụ công việc, cần đề nghị sao lưu dữ liệu cần thiết trước khi trả lại hoặc lập biên bản ghi nhận tình trạng dữ liệu.

Khi nhận lại tài sản, cần đối chiếu số seri, model, phụ kiện, tình trạng niêm phong, dấu hiệu hư hỏng và nội dung biên bản bàn giao. Nếu tài sản bị hư hỏng, mất mát hoặc bị sử dụng làm giảm giá trị, chủ sở hữu có thể xem xét yêu cầu xác minh trách nhiệm theo quy định pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hoặc trách nhiệm cá nhân, cơ quan có liên quan. Tài liệu giao nhận càng đầy đủ thì khả năng bảo vệ quyền lợi càng tốt.

Những tình huống thường gặp và cách xác định quyền nhận lại

Trường hợp 1: điện thoại chỉ bị giữ để trích xuất dữ liệu, sau đó cơ quan điều tra đã sao lưu xong và không cần giữ máy gốc nữa. Trong tình huống này, nếu không có căn cứ khác để tiếp tục giữ, chủ sở hữu có quyền được nhận lại theo điểm b khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Trường hợp 2: máy tính chứa dữ liệu liên quan trực tiếp đến hành vi bị điều tra, nhưng cơ quan tiến hành tố tụng đã giám định, lập bản sao dữ liệu và bảo đảm chứng cứ bằng tài liệu điện tử. Khi việc giữ máy không còn cần thiết cho xử lý vụ án và thi hành án, tài sản phải được trả lại.

Trường hợp 3: tài sản bị giữ trong xử phạt vi phạm hành chính nhưng không có quyết định tạm giữ hoặc đã hết lý do tạm giữ. Khi đó, nguyên tắc bắt buộc là hoàn trả ngay tài sản cho cá nhân, tổ chức có quyền đối với tài sản.

Cơ sở pháp lý và giới hạn của việc giữ tài sản

Việc giữ tài sản để điều tra không được kéo dài vô thời hạn, vì điều đó xâm phạm quyền sở hữu, quyền sử dụng và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Cơ quan có thẩm quyền chỉ được giữ trong phạm vi cần thiết, đúng mục đích và đúng thủ tục luật định. Khi căn cứ giữ không còn, nghĩa vụ trả lại phát sinh ngay, không phụ thuộc vào việc người bị giữ tài sản có yêu cầu nhiều lần hay không.

Về nguyên tắc, điện thoại, máy tính là tài sản có giá trị sử dụng cao, gắn trực tiếp với học tập, lao động, kinh doanh và đời sống cá nhân. Vì vậy, việc giải quyết trả lại cần được thực hiện nhanh chóng sau khi hoàn thành hoạt động tố tụng cần thiết. Nếu cơ quan giữ tài sản chậm trả mà không nêu được căn cứ hợp pháp, người có tài sản có quyền kiến nghị, khiếu nại theo trình tự pháp luật.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, đặc biệt điểm a, điểm b, điểm c khoản 3 Điều 106.
• Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, đã được sửa đổi, bổ sung, liên quan đến tạm giữ tang vật, phương tiện vi phạm hành chính.
• Nghị định của Chính phủ hướng dẫn quản lý, bảo quản và xử lý tang vật, phương tiện vi phạm hành chính bị tạm giữ.
• Văn bản hướng dẫn của cơ quan tiến hành tố tụng về bảo quản, xử lý vật chứng trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử.