Bị dùng CCCD, ảnh chân dung hoặc số điện thoại để mở tài khoản trái phép: bảo vệ quyền dữ liệu

Nhận diện hành vi mở tài khoản trái phép bằng dữ liệu cá nhân

Hành vi dùng trái phép căn cước công dân, ảnh chân dung hoặc số điện thoại của người khác để mở tài khoản không chỉ là vấn đề quản lý giao dịch, mà còn là hành vi xâm phạm trực tiếp đến dữ liệu cá nhân và quyền nhân thân. Khi thông tin định danh bị thu thập, sử dụng hoặc xác thực mà không có sự đồng ý hợp pháp của chủ thể dữ liệu, quan hệ pháp lý phát sinh không thuộc ý chí của người bị sử dụng thông tin. Trường hợp này thường dẫn đến tài khoản giả mạo, tài khoản đứng tên hộ hoặc tài khoản được dùng cho giao dịch gian dối, lừa đảo, che giấu dòng tiền.

Về bản chất, CCCD, ảnh chân dung và số điện thoại đều có thể gắn với một cá nhân xác định, do đó việc khai thác chúng để mở tài khoản trái phép làm phát sinh đồng thời xâm phạm dữ liệu cá nhân, quyền đối với hình ảnh, và quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư theo Bộ luật Dân sự 2015. Từ góc độ tuân thủ dữ liệu, mọi hoạt động xử lý dữ liệu phải dựa trên căn cứ hợp pháp, mục đích rõ ràng và phạm vi phù hợp theo pháp luật hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Cơ sở pháp lý bảo vệ dữ liệu và hình ảnh cá nhân

Hiện nay, nền tảng pháp lý trực tiếp điều chỉnh bảo vệ dữ liệu cá nhân là Nghị định 13/2023/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/07/2023. Theo quy định này, dữ liệu cá nhân phải được xử lý trên cơ sở hợp pháp, minh bạch và đúng mục đích; chủ thể dữ liệu có quyền được biết, đồng ý, rút lại sự đồng ý, yêu cầu hạn chế hoặc xóa dữ liệu trong các trường hợp luật định. Với dữ liệu như ảnh chân dung, số định danh, số điện thoại, việc tự ý thu thập và dùng vào xác thực mở tài khoản mà không có căn cứ hợp pháp là hành vi vi phạm rõ ràng.

Bộ luật Dân sự 2015 cũng tạo cơ sở bảo vệ trực tiếp quyền nhân thân. Theo khoản 1 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình và việc sử dụng hình ảnh phải được người đó đồng ý. Theo khoản 1 Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình được pháp luật bảo vệ; việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin về đời sống riêng tư phải có sự đồng ý của người đó, trừ trường hợp luật định.

Trong quan hệ tài khoản thanh toán, pháp luật chuyên ngành về phòng, chống rửa tiền, định danh khách hàng và quy trình mở tài khoản tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán đều đặt ra yêu cầu xác minh chính xác chủ thể. Vì vậy, nếu tổ chức mở tài khoản dựa trên hồ sơ bị mạo danh, không đối chiếu đầy đủ, hoặc chấp nhận bộ ảnh, số điện thoại, giấy tờ do người khác cung cấp trái phép, tổ chức đó phải xem xét trách nhiệm theo quy định chuyên ngành và trách nhiệm bồi thường nếu có thiệt hại.

Quyền của người bị sử dụng trái phép thông tin

Người bị dùng CCCD, ảnh chân dung hoặc số điện thoại trái phép có quyền yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, xóa hoặc thu hồi dữ liệu, cải chính thông tin sai lệch và bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được thiệt hại thực tế. Trong trường hợp ảnh chân dung bị sử dụng sai mục đích, chủ thể còn có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân vi phạm gỡ bỏ, hủy bỏ việc sử dụng và xin lỗi, cải chính công khai nếu việc sử dụng làm ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm, uy tín. Quyền này được bảo đảm trực tiếp bởi khoản 3 Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015.

Nếu dữ liệu cá nhân bị thu thập hoặc chia sẻ trái phép, chủ thể dữ liệu có thể yêu cầu bên xử lý cung cấp thông tin về hoạt động xử lý, xác định nguồn rò rỉ, mục đích sử dụng, phạm vi lưu chuyển dữ liệu và căn cứ pháp lý của việc xử lý. Trong môi trường số, việc truy vết dữ liệu thường phải được tiến hành sớm, vì log hệ thống, lịch sử định danh và bản ghi giao dịch là những nguồn chứng cứ quan trọng để làm rõ người đã sử dụng thông tin trái phép.

Các bước tự bảo vệ quyền dữ liệu cần thực hiện ngay

Bước đầu tiên là lập tức thu thập và lưu giữ chứng cứ: ảnh chụp màn hình tài khoản, thông báo xác thực, tin nhắn OTP, lịch sử cuộc gọi, email, giấy tờ ngân hàng, phản hồi của nhà cung cấp dịch vụ và mọi tài liệu thể hiện việc mạo danh. Cần ghi nhận thời điểm phát hiện, số tài khoản liên quan, tên đơn vị mở tài khoản, số điện thoại gắn với tài khoản, và toàn bộ dấu vết cho thấy dữ liệu cá nhân đã bị sử dụng trái phép.

Tiếp theo, cần gửi yêu cầu bằng văn bản đến tổ chức đã mở hoặc đang quản lý tài khoản để đề nghị phong tỏa, tạm dừng, kiểm tra tính hợp pháp của hồ sơ và bảo toàn dữ liệu phục vụ điều tra. Văn bản nên yêu cầu xác minh người nộp hồ sơ, nguồn cung cấp giấy tờ, hình thức định danh điện tử, thời điểm mở tài khoản và các thao tác đăng ký liên quan đến ảnh chân dung, CCCD, số điện thoại. Nếu tổ chức không xử lý kịp thời, việc chậm ngăn chặn có thể làm gia tăng thiệt hại và kéo dài việc sử dụng dữ liệu trái phép.

Đồng thời, người bị xâm phạm cần thông báo cho cơ quan công an khi có dấu hiệu giả mạo, lừa đảo, chiếm đoạt hoặc sử dụng thông tin vào hành vi vi phạm pháp luật. Khi đã phát sinh khoản nợ, giao dịch bất thường hoặc khiếu nại từ bên thứ ba, cần chủ động đối chiếu toàn bộ lịch sử giao dịch để chứng minh không phải là chủ thể thực hiện. Việc im lặng hoặc phản ứng chậm làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền lợi và gây khó khăn cho quá trình làm rõ trách nhiệm.

Trách nhiệm pháp lý của người sử dụng dữ liệu trái phép và tổ chức liên quan

Người trực tiếp dùng CCCD, ảnh chân dung hoặc số điện thoại của người khác để mở tài khoản trái phép có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự tùy tính chất, mức độ và hậu quả. Nếu hành vi nhằm chiếm đoạt tài sản, gian dối để thực hiện giao dịch hoặc phục vụ các hoạt động phạm tội khác, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét trách nhiệm hình sự theo tội danh tương ứng. Dù chưa đến mức hình sự, hành vi vẫn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính và buộc khắc phục hậu quả.

Tổ chức mở tài khoản cũng có thể phải chịu trách nhiệm nếu không thực hiện đúng quy trình nhận biết khách hàng, không kiểm tra tính xác thực của hồ sơ, hoặc để lọt việc sử dụng giấy tờ và ảnh giả mạo. Trong môi trường dữ liệu cá nhân, trách nhiệm không chỉ nằm ở người chiếm dụng thông tin mà còn ở bên kiểm soát, xử lý và lưu giữ dữ liệu nếu có sơ suất về an toàn thông tin, xác thực danh tính hoặc quản trị truy cập. Do đó, cơ chế bảo vệ quyền dữ liệu cần đặt song song giữa xử lý hành vi giả mạo và nâng chuẩn tuân thủ của tổ chức liên quan.

Lưu ý thực tiễn để phòng ngừa tái diễn

Người dân nên hạn chế cung cấp bản chụp CCCD, ảnh chân dung rõ mặt và số điện thoại cho các kênh không kiểm chứng; khi buộc phải cung cấp, cần che các trường thông tin không cần thiết và ghi rõ mục đích sử dụng. Cần thường xuyên kiểm tra số điện thoại đang đứng tên mình, các tài khoản tài chính gắn với định danh cá nhân, và cảnh giác với yêu cầu chụp ảnh xác thực từ nguồn không chính thống. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cần khóa ngay các kênh liên lạc liên quan và thay đổi mật khẩu, mã PIN, phương thức xác thực.

Với hồ sơ gửi cho tổ chức cung ứng dịch vụ, nên yêu cầu văn bản xác nhận tiếp nhận, số hồ sơ và thời hạn xử lý. Nếu dữ liệu đã bị lan truyền, cần yêu cầu gỡ bỏ tại nguồn, đồng thời theo dõi việc xử lý trên các nền tảng khác để tránh tái công bố. Bảo vệ quyền dữ liệu không chỉ là phản ứng sau sự việc, mà là một quy trình kiểm soát rủi ro thường xuyên trong giao dịch số.

Kết luận

Việc dùng CCCD, ảnh chân dung hoặc số điện thoại để mở tài khoản trái phép là hành vi xâm phạm đồng thời dữ liệu cá nhân, quyền hình ảnh và quyền riêng tư của cá nhân. Pháp luật hiện hành đã cung cấp nền tảng đủ rõ để yêu cầu chấm dứt vi phạm, thu hồi dữ liệu, cải chính thông tin và bồi thường thiệt hại. Hiệu quả bảo vệ quyền phụ thuộc vào việc nhận diện sớm, lưu giữ chứng cứ đầy đủ và phản ứng pháp lý kịp thời với tổ chức liên quan cũng như cơ quan có thẩm quyền.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 32 và Điều 38.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Các quy định chuyên ngành về mở và sử dụng tài khoản thanh toán, định danh khách hàng trong lĩnh vực ngân hàng.
• Văn bản hướng dẫn và thực tiễn áp dụng về bảo vệ dữ liệu cá nhân trong giao dịch điện tử.