Chiếm đoạt tài khoản Facebook, Zalo rồi vay tiền: trách nhiệm pháp lý thuộc về ai?

Khung pháp lý đặt ra khi tài khoản mạng xã hội bị chiếm đoạt để vay tiền

Hành vi lấy cắp tài khoản Facebook, Zalo rồi dùng tài khoản đó nhắn tin vay tiền không chỉ là thủ đoạn xâm nhập trái phép vào phương tiện điện tử mà còn là hành vi hướng đến việc chiếm đoạt tài sản. Trong thực tiễn, người bị hại thường là người chuyển tiền vì tin vào thông tin hiển thị từ tài khoản quen biết, còn chủ tài khoản thật lại bị đặt vào tình huống phải chứng minh mình không phải người tạo lập yêu cầu vay. Trách nhiệm pháp lý vì vậy phải được tách bạch theo từng quan hệ: quan hệ giữa chủ tài khoản và kẻ chiếm đoạt, quan hệ giữa người chuyển tiền và người nhận tiền, và quan hệ với nền tảng cung cấp dịch vụ.

Về xử lý hình sự, hành vi dùng tài khoản mạng xã hội bị chiếm đoạt để yêu cầu chuyển tiền thường được xem xét dưới góc độ tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản theo Điều 290 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu đối tượng truy cập trái phép, sử dụng thông tin tài khoản của cá nhân để chiếm đoạt tài sản thì hành vi này phù hợp với dấu hiệu của điều luật nói trên. Trường hợp đồng thời có thủ đoạn gian dối để làm người khác tin và chuyển tiền, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ đánh giá toàn bộ diễn biến để xác định tội danh và khung hình phạt tương ứng.

Ai phải chịu trách nhiệm hình sự?

Người trực tiếp chiếm đoạt tài khoản và dùng tài khoản đó để nhắn tin vay tiền là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự chính. Đây là người thực hiện hành vi trái pháp luật, có lỗi cố ý, và là người quyết định nội dung, thời điểm, phương thức chiếm đoạt. Nếu có đồng phạm như người cung cấp mã OTP, hỗ trợ đăng nhập, nhận tiền hộ, che giấu dòng tiền hoặc tạo kịch bản lừa đảo, từng người sẽ bị xem xét theo vai trò đồng phạm theo quy định chung của Bộ luật Hình sự.

Chủ tài khoản Facebook, Zalo thật không đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự chỉ vì tài khoản đứng tên mình được dùng để vay tiền. Để truy cứu trách nhiệm, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh người đó là người thực hiện, xúi giục, giúp sức hoặc cùng bàn bạc chiếm đoạt. Khi chủ tài khoản bị chiếm đoạt mật khẩu, bị vượt qua xác thực, hoặc bị can thiệp trái phép vào thiết bị, dấu hiệu lỗi hình sự đối với họ không được suy diễn từ việc tài khoản mang tên họ.

Khoản vay được tạo qua tài khoản bị chiếm đoạt có ràng buộc chủ tài khoản không?

Về dân sự, giao kết vay tiền qua tin nhắn, cuộc gọi hoặc chuyển khoản vẫn phải đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự. Theo khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự có hiệu lực khi chủ thể có năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự phù hợp; chủ thể tham gia hoàn toàn tự nguyện; mục đích, nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; và hình thức phù hợp quy định nếu luật yêu cầu. Khi tài khoản đã bị chiếm đoạt, tin nhắn “vay tiền” không thể mặc nhiên được coi là ý chí thật của chủ tài khoản.

Trong trường hợp kẻ gian mạo danh chủ tài khoản để vay tiền, giao dịch đó không hình thành sự tự nguyện của chủ tài khoản thật. Nếu chỉ có dữ liệu thể hiện trên Facebook, Zalo mà không chứng minh được chủ tài khoản đã đồng ý, không có căn cứ buộc họ phải gánh nghĩa vụ trả nợ thay cho người chiếm đoạt. Giao dịch được lập ra từ việc giả mạo ý chí này không tạo ra nghĩa vụ cho người bị mạo danh, trừ trường hợp người đó đã xác nhận, ratify hoặc có hành vi khác làm phát sinh trách nhiệm riêng.

Về nguyên tắc giao dịch giả tạo, theo Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự giả tạo nhằm che giấu giao dịch khác thì giao dịch giả tạo vô hiệu; nếu nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba thì giao dịch đó cũng vô hiệu. Dù tình huống vay tiền qua mạng xã hội không phải lúc nào cũng là giao dịch “giả tạo” theo nghĩa truyền thống, quy định này cho thấy pháp luật không công nhận sự tạo lập quan hệ dân sự chỉ bằng vẻ ngoài của thông điệp khi ý chí thật bị che giấu hoặc bị giả mạo. Do đó, khoản tiền phát sinh từ việc mạo danh tài khoản không tự động trở thành khoản nợ của chủ tài khoản thật.

Người chuyển tiền có được đòi chủ tài khoản thật không?

Người chuyển tiền trước hết cần xác định đúng bên có nghĩa vụ hoàn trả hoặc bên đã chiếm đoạt tiền. Nếu tiền được chuyển theo yêu cầu xuất phát từ tài khoản bị hack, đối tượng nhận tiền là người đã chiếm đoạt hoặc người nhận chuyển tiếp theo sự cấu kết với kẻ gian. Người chuyển tiền không có cơ sở pháp lý vững chắc để buộc chủ tài khoản thật trả nợ nếu không chứng minh được chính chủ tài khoản đã trực tiếp thỏa thuận vay.

Nếu người chuyển tiền chỉ dựa vào nội dung tin nhắn và không kiểm tra thêm, đây là rủi ro giao dịch do xác minh chưa đầy đủ. Tuy nhiên, rủi ro đó không chuyển thành nghĩa vụ của nạn nhân bị chiếm đoạt tài khoản. Quan hệ đòi lại tiền khi đó thường phát sinh từ hành vi chiếm đoạt tài sản, yêu cầu hoàn trả do chiếm hữu không có căn cứ, hoặc yêu cầu bồi thường nếu có thiệt hại phát sinh.

Chủ tài khoản bị hack cần làm gì để giảm thiệt hại pháp lý

Ngay khi phát hiện tài khoản Facebook, Zalo bị chiếm đoạt, cần lưu giữ toàn bộ chứng cứ điện tử gồm ảnh chụp màn hình, lịch sử đăng nhập, tin nhắn yêu cầu vay, số tài khoản nhận tiền, thời điểm và nội dung thông báo cho bạn bè. Việc trình báo sớm cho cơ quan công an, đồng thời thông báo cho nhà cung cấp nền tảng và cho danh sách liên hệ thường xuyên, có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định thời điểm bị xâm nhập và ngăn chặn việc phát sinh giao dịch tiếp theo.

Chủ tài khoản cũng cần nhanh chóng đổi mật khẩu, khôi phục xác thực hai lớp, đăng xuất mọi thiết bị lạ và kiểm tra email, số điện thoại liên kết. Nếu bị giả mạo để vay tiền, nên chủ động phát thông báo công khai trên các kênh liên hệ chính thức nhằm cảnh báo người quen. Việc thông báo kịp thời giúp chứng minh không có sự đồng ý của chủ tài khoản đối với khoản vay do kẻ gian tạo ra.

Khi có người yêu cầu đòi nợ, chủ tài khoản cần phản hồi bằng văn bản hoặc tin nhắn lưu vết rằng tài khoản đã bị chiếm đoạt và mình không thực hiện giao dịch vay. Nếu có tranh chấp, tài liệu phản hồi sớm, biên nhận trình báo và dữ liệu kỹ thuật sẽ là căn cứ then chốt để bác bỏ yêu cầu quy trách nhiệm dân sự đối với chủ tài khoản thật. Trường hợp bị gây sức ép hoặc bôi nhọ danh dự, có thể yêu cầu xử lý theo quy định về bảo vệ quyền nhân thân và xử lý hành vi vu khống, xúc phạm nếu đủ dấu hiệu.

Cơ quan nào xử lý và theo hướng nào?

Vụ việc thường được giải quyết theo hai nhánh song song: nhánh hình sự để truy tìm người chiếm đoạt và nhánh dân sự để xác định khoản tiền có phải là nghĩa vụ của chủ tài khoản hay không. Cơ quan công an sẽ thu thập dữ liệu đăng nhập, IP, thiết bị, dòng tiền và thông tin tài khoản nhận tiền để nhận diện người thực hiện hành vi. Nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, vụ án sẽ được khởi tố và xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Ở bình diện dân sự, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét tính xác thực của giao dịch, mức độ tự nguyện, chủ thể giao kết và chứng cứ điện tử. Phán quyết thường không dựa vào tên hiển thị trên tài khoản, mà dựa vào việc ai là người thực sự thể hiện ý chí vay và ai là người hưởng lợi từ khoản tiền. Đây là lý do người bị mạo danh cần sớm cung cấp chứng cứ kỹ thuật và chứng cứ về việc bị chiếm đoạt.

Nguyên tắc xác định trách nhiệm trong thực tiễn

Thứ nhất, người chiếm đoạt tài khoản và dùng tài khoản đó để vay tiền phải chịu trách nhiệm hình sự và dân sự đối với thiệt hại do mình gây ra. Thứ hai, chủ tài khoản thật không phải là bên vay nếu không có chứng cứ về việc tự mình giao kết hoặc đồng ý giao kết. Thứ ba, người chuyển tiền có quyền yêu cầu hoàn trả từ người đã nhận tiền hoặc người trực tiếp chiếm đoạt, thay vì mặc nhiên đòi chủ tài khoản bị hack.

Thứ tư, mọi kết luận phải dựa trên chứng cứ điện tử, dòng tiền và lời khai thống nhất với dữ liệu kỹ thuật. Thứ năm, việc xử lý kịp thời ngay khi phát hiện chiếm đoạt là yếu tố quyết định để hạn chế tranh chấp kéo dài và bảo vệ người bị hại. Trong thực tiễn, càng chậm trình báo thì càng khó truy vết thiết bị, càng khó khóa dòng tiền và càng dễ phát sinh nhầm lẫn về nghĩa vụ trả nợ.

Kết luận

Khi Facebook, Zalo bị chiếm đoạt rồi bị dùng để vay tiền, trách nhiệm pháp lý thuộc về người thực hiện hành vi chiếm đoạt và sử dụng tài khoản trái phép, không mặc nhiên thuộc về chủ tài khoản thật. Giao dịch vay tiền phát sinh từ việc mạo danh không đương nhiên ràng buộc người bị hack nếu thiếu sự tự nguyện và ý chí giao kết của họ theo khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, trọng tâm xử lý là nhận diện đúng người chiếm đoạt, bảo toàn chứng cứ và tách bạch rõ quan hệ hình sự với quan hệ dân sự.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Điều 290 Bộ luật Hình sự 2015 về tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.
• Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015 về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự.
• Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015 về giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo.