Bị cáo vắng mặt tại phiên tòa: Khi nào Tòa án vẫn xét xử?

Nguyên tắc bị cáo phải có mặt tại phiên tòa

Trong tố tụng hình sự, sự có mặt của bị cáo tại phiên tòa là nguyên tắc trung tâm, phản ánh yêu cầu bảo đảm quyền bào chữa, quyền tranh tụng và khả năng làm rõ sự thật vụ án. Theo khoản 1 Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị cáo phải có mặt tại phiên tòa theo giấy triệu tập của Tòa án trong suốt thời gian xét xử vụ án. Quy định này đặt ra nghĩa vụ tham dự phiên tòa như một yêu cầu tố tụng bắt buộc, không phải lựa chọn tùy nghi của bị cáo.

Khi bị cáo vắng mặt, Hội đồng xét xử không mặc nhiên tiếp tục xét xử. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá lý do vắng mặt, mức độ ảnh hưởng của việc vắng mặt đối với việc giải quyết vụ án, đồng thời đối chiếu với các trường hợp được pháp luật cho phép xét xử vắng mặt. Vì vậy, việc xử lý bị cáo vắng mặt luôn phải bắt đầu từ nguyên tắc chung là tham dự phiên tòa, rồi mới xét đến ngoại lệ do luật định.

Khi nào Tòa án vẫn được xét xử vắng mặt bị cáo?

Pháp luật tố tụng hình sự hiện hành quy định các trường hợp Tòa án được tiến hành xét xử vắng mặt bị cáo tại khoản 2 Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Đây là các ngoại lệ có tính giới hạn, được áp dụng khi việc tiếp tục xét xử vẫn bảo đảm tính khách quan, đầy đủ và không làm ảnh hưởng đến quyền tố tụng cơ bản của bị cáo. Trong thực tiễn áp dụng, Tòa án chỉ được xét xử vắng mặt khi thuộc một trong các trường hợp luật định sau đây.

1. Bị cáo trốn và việc truy nã không có kết quả

Trường hợp thứ nhất là bị cáo trốn và việc truy nã không có kết quả. Đây là tình huống bị cáo cố ý né tránh việc tham gia tố tụng, làm phát sinh nhu cầu xử lý vụ án mà không thể chờ đợi vô thời hạn. Điều kiện quan trọng ở đây không chỉ là việc bị cáo vắng mặt, mà còn phải có căn cứ xác định bị cáo đã bỏ trốn và công tác truy nã không đạt kết quả.

Khi các điều kiện này được xác lập, Tòa án được phép xét xử vắng mặt để bảo đảm hiệu quả của hoạt động tư pháp, tránh việc người phạm tội lợi dụng sự lẩn tránh để cản trở việc giải quyết vụ án. Tuy nhiên, việc áp dụng vẫn phải dựa trên hồ sơ, tài liệu chứng minh đã thực hiện truy nã đúng trình tự pháp luật.

2. Bị cáo đang ở nước ngoài và không thể triệu tập đến phiên tòa

Trường hợp thứ hai là bị cáo đang ở nước ngoài và không thể triệu tập đến phiên tòa. Điểm mấu chốt của trường hợp này nằm ở khả năng triệu tập hợp lệ: nếu việc triệu tập không khả thi trên thực tế, Tòa án không bị buộc phải hoãn vô thời hạn chỉ vì sự vắng mặt của bị cáo. Quy định này đặc biệt có ý nghĩa trong các vụ án mà bị cáo rời khỏi lãnh thổ Việt Nam và việc mời tham gia phiên tòa không thể thực hiện.

Trong trường hợp này, Tòa án phải đánh giá đầy đủ việc không thể triệu tập là do trở ngại thực tế khách quan hay do các lý do khác, đồng thời xem xét tác động của việc vắng mặt đối với việc giải quyết vụ án. Chỉ khi điều kiện luật định được đáp ứng, Tòa án mới có căn cứ tiếp tục xét xử.

3. Bị cáo đề nghị xét xử vắng mặt và được Hội đồng xét xử chấp nhận

Trường hợp thứ ba là bị cáo có đơn hoặc yêu cầu đề nghị xét xử vắng mặt và được Hội đồng xét xử chấp nhận. Đây là sự thể hiện quyền tự định đoạt tố tụng nhất định của bị cáo trong giới hạn pháp luật cho phép. Tuy nhiên, yêu cầu của bị cáo không tự động làm phát sinh việc xét xử vắng mặt; Hội đồng xét xử vẫn phải xem xét và chấp thuận trên cơ sở vụ án cụ thể.

Việc chấp nhận hay không chấp nhận phải dựa trên khả năng bảo đảm làm rõ sự thật vụ án, bảo đảm quyền bào chữa và không làm ảnh hưởng đến việc giải quyết khách quan. Nếu việc vắng mặt của bị cáo làm giảm khả năng xét hỏi, đối chất hoặc đánh giá chứng cứ, Hội đồng xét xử có cơ sở không chấp nhận yêu cầu này.

4. Bị cáo vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan và sự vắng mặt không gây trở ngại cho việc xét xử

Trường hợp thứ tư là bị cáo vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan, đồng thời sự vắng mặt đó không gây trở ngại cho việc xét xử. Đây là điểm thể hiện rõ kỹ thuật lập pháp của Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015: không phải mọi lần vắng mặt đều buộc phải hoãn phiên tòa. Nếu bị cáo tự ý không đến mà việc xét xử vẫn đủ điều kiện tiến hành, Tòa án có thể xét xử vắng mặt theo quy định.

Trong thực tiễn, việc đánh giá “không gây trở ngại cho việc xét xử” phải căn cứ vào tính chất chứng cứ, mức độ phức tạp của vụ án, vai trò của bị cáo trong việc làm rõ sự thật và sự cần thiết của việc thẩm vấn trực tiếp. Nếu hồ sơ đã đầy đủ, bị cáo không giữ vai trò then chốt trong việc làm rõ các vấn đề trọng tâm, Hội đồng xét xử có thể tiếp tục phiên tòa theo luật định.

Khi nào Tòa án phải hoãn phiên tòa?

Không phải mọi trường hợp bị cáo vắng mặt đều dẫn đến xét xử vắng mặt. Theo khoản 1 Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nếu bị cáo vắng mặt vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan thì phải hoãn phiên tòa. Quy định này cho thấy pháp luật ưu tiên bảo đảm quyền tham gia tố tụng thực chất của bị cáo khi họ không thể có mặt vì nguyên nhân ngoài ý chí chủ quan.

Lý do bất khả kháng và trở ngại khách quan là các căn cứ làm cho bị cáo không thể thực hiện nghĩa vụ có mặt đúng giấy triệu tập. Trong tình huống này, việc tiếp tục xét xử khi chưa bảo đảm điều kiện tham gia của bị cáo sẽ ảnh hưởng đến quyền bào chữa và tính công bằng của phiên tòa. Vì vậy, hoãn phiên tòa là lựa chọn bắt buộc chứ không phải tùy nghi.

Giá trị pháp lý của quy định xét xử vắng mặt bị cáo

Quy định tại Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 phản ánh sự cân bằng giữa hai yêu cầu: một mặt là bảo đảm quyền tham gia tố tụng của bị cáo, mặt khác là ngăn chặn hành vi cố ý trốn tránh làm đình trệ hoạt động xét xử. Cơ chế xét xử vắng mặt không làm suy giảm bảo đảm pháp lý cho bị cáo, vì nó chỉ được áp dụng trong các trường hợp luật định và trên cơ sở đánh giá của Hội đồng xét xử. Do đó, đây là ngoại lệ có kiểm soát, không phải một cơ chế thay thế nguyên tắc xét xử trực tiếp.

Về phương diện thực tiễn, quy định này giúp Tòa án tránh tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào sự hiện diện của bị cáo trong các vụ án mà việc vắng mặt không còn là trở ngại thực chất cho việc xét xử. Đồng thời, nó tạo ra kỷ luật tố tụng, hạn chế hành vi bỏ trốn, né tránh triệu tập hoặc kéo dài vụ án không cần thiết. Chính sự kết hợp giữa nguyên tắc và ngoại lệ này làm cho thủ tục xét xử hình sự vừa bảo đảm quyền con người, vừa bảo đảm hiệu lực của quyền lực tư pháp.

Một số lưu ý khi áp dụng trên thực tế

Thứ nhất, Tòa án không được suy diễn rộng các trường hợp xét xử vắng mặt ngoài phạm vi khoản 2 Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Mỗi trường hợp phải có căn cứ chứng minh rõ ràng, đặc biệt là các tình tiết liên quan đến việc truy nã, không thể triệu tập hoặc đánh giá mức độ không gây trở ngại cho xét xử. Thứ hai, nếu lý do vắng mặt thuộc trường hợp bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì nguyên tắc phải hoãn phiên tòa vẫn được ưu tiên áp dụng.

Thứ ba, yêu cầu xét xử vắng mặt của bị cáo chỉ có giá trị khi được Hội đồng xét xử chấp nhận; việc nộp đơn không đồng nghĩa với quyền đương nhiên được vắng mặt. Thứ tư, trong các vụ án có tính chất phức tạp, có nhiều chứng cứ trực tiếp phụ thuộc vào lời khai và sự đối chất của bị cáo, Tòa án cần thận trọng khi quyết định tiếp tục xét xử. Sự thận trọng này nhằm bảo đảm bản án được ban hành trên cơ sở đầy đủ chứng cứ và đúng thủ tục tố tụng.

Kết luận

Bị cáo vắng mặt tại phiên tòa không đồng nghĩa với việc Tòa án đương nhiên phải hoãn xét xử. Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 290 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Tòa án phải hoãn phiên tòa khi bị cáo vắng mặt vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan; ngược lại, Tòa án vẫn có thể xét xử vắng mặt trong bốn nhóm trường hợp do luật định. Cách thiết kế này bảo đảm đồng thời quyền bào chữa của bị cáo và yêu cầu giải quyết vụ án kịp thời, đúng pháp luật.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Điều 290 về sự có mặt của bị cáo tại phiên tòa.
• Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự (nếu có nội dung điều chỉnh liên quan đến thủ tục xét xử).
• Các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự của Tòa án nhân dân tối cao.
• Hướng dẫn, bình luận pháp luật chuyên ngành về thủ tục xét xử vắng mặt bị cáo.